አዝጋሚ ኮቪድ  Long Covid  05/26/2021

በኮቪድ ምክንያት የመጣውን አጣዳፊ ህመምና ሞት የደረሰውን ጉዳት መለስ ብለ ከማየታችን በፊት፣ ይህ በሽታ ጥሎት ከሚሄደው ጠንቅ ጋር እየተፋጠጥን ነው፡፡ በህክምናው አለም ማለቴ ነው፡፡ በፈለገበት መልክ መገለፅ እየቻለ ያለው ይህ በሽታ ከአጣዳፊው ህመምና ሞተ ውጭ፣ ተይዘው በነበሩ ሰዎች ላይ ለረዥም ጊዜ መዘግየት ወይም ቶሎ ያልጠሩ የበሽታ ስሜትና ምልክቶች እያሳየ ነው፡፡ ይህ ሁኔታ በአንግሊዝኛ Long Covid እየተባለ ይጠራል፡፡ ቀለል ያለ የሚያግባባው መጠሪያ ይኸኛው ሰለሆነ እንጂ ሌላም መጠሪያ አለው፡፡ በአማርኛ ደግሞ፣ በቫይረሱ ከተያዙ በኋላ የታየባቸው የበሽታ ስሜት ሳይጠራ ሰለሚዘገይ አዝጋሚ ኮቪድ ለማለት መርጫለሁ፡፡ በርግጥም የሚስማማው ስም ይመስላል፡፡ For more reading

የኮቪድ ክትባትና መካንነት
አዲስ የጥናት ውጤት   08/04/2021


በተለያዩ ቦታዎች ሰለኮቪድ ሆነ ሰለ ኮቪድ ክትባት ውይይት ሲደረግ ተደጋግሞ የምጠየቀው ጥያቄ፣ የኮቪድ ክትባት መካን ያደርጋል ወይ ነው የሚል ነው፡፡ ይህ ጥያቄ መነሻው ከየት እንደሆነ ባይታወቅም፣ ሰለ ኮቪድ ብዙ ነገሮች ሰለሚነገሩ አስገራሚ አይሆንም፡፡ ከዚህ ቀድም በጎሽ ድረ ገፅ፣ የኮቪድ ቫይረስ ወይም በሸታው መካንነት ሊያስከትል እንደሚችል የሚገልፅ የአነስተኛ የጥናት ውጤት አካፍያችሁ ነበር፡፡

አሁን ግን፣ ማን ይሆን ይህን የሚያጠናው ብለን ስንጠብቅ፣ በአሜሪካ ከማያሚ ዩኒቨርሲቲ የኮቪድ ክትባት መውሰድ በወንዶች ላይ መካንነት ያስከትል ይሆን የሚል ጥናት አጥንተው፣ JAMA በተባለ የህክምና መፅሄት በኩል ለህዝብ አካፍለውናል፡፡ ይህ ከዚህ ቀጥሎ የምገልፅላችሁ የጥናት ውጤትም ከዚህ መፅሄት ነው፡፡ በመረጃ፡፡

ወደ ጥናቱ ዝርዝር ስንሄድ፣ ዕድሜያቸው ከ18 -50 አመት የሆናቸው ወንዶች ለጥናቱ በራሳቸው ፈቃድ እንዲመለመሉ ተደረገ፡፡ እነዚህ ሰዎች ለጥናት ሲመለመሉ የኮቪድ ክትባት ለመውሰድ ቀጠሮ የያዙ ነበሩ፡፡ ጥናቱ፣ እንደማንኛውም ህጋዊ ጥናት (Institutional Review Board, IRB) የተቋሙ ገምጋሚ ቦርድ ካፀደቀው በኋላ ነው የተጀመረው፡፡

ለጥናቱ የተመለመሉት ወንዶች ከዚህ ቀደም የመካንነት ችግር እንደሌለባቸው አስቀድሞ ምርመራ ተደረገ፡፡ በተጨማሪም የኮቨድ ህመም ስሜት ያላቸው ሰዎችና በዘጠና ቀናት ውሥጥ በምርመራ ኮቪድ የተገኘባቸው ሰዎች ከጥናቱ ውጭ እንዲሆኑም ተደረገ፡፡

የመካንነት ምርመራ የሚደረገው የዘር ፈሳሽን በመውሰድ ሰለሆነ፣ የጥናቱ ተሰታፊዎች የመጀመሪያውን ክትባት ከመውሰዳቸው በፊት ከሁለት አስከ ሰባት ቀናት ውሰጥ የግብረ ሥጋ ግንኙነት ከማድረግ ታቅበው የዘር ፈሳሽ እንዲሰጡ ተደረገ፡፡ እንደገና ደግሞ ሁለተኛው ክትባት ከወሰዱ ከሰባ ቀናት በኋላ ድጋሚ የዘር ፈሳሽ እንዲሠጡ ተደረገ፡፡

በተሠጠው የዘር ፈሳሽ ላይ በአለም የጤና ደርጅት መመሪያ መሠረት ለመካንነት የሚደረጉ ምርመራዎች ተካሄዱ፡፡ እነሱም፣ በፈሳሹ ውስጥ ያለው የስፐርም ክምችት መጠን፣ Sperm motility የስፐርም የመንቀሳቀስ ችሎታና የመንቀሳቀስ ችሎታ ያላቸው አጠቃላይ የስፐርም ቁጥር ነበሩ፡፡ ለማብራራት ያክል የስፐርም እንቅስቃሴ ወሳኝ ነው ምክንያቱም ከሚመረትበት ቦታ ተነስቶ በመጓዝ ወደ ሴት ማህፀን ዘልቆ ከአንቁላል ጋር መገናኘት ካልቻለ ዘር መፍጠር አይችልም፡፡ ሌላኛው መመዘኛ ደግሞ እንደዚህ ተንቀሳቅሰው መጓዝ የሚችሉ የስፐርሞች ቁጥርም ወሳኝ ነው፡፡ በዚህ ጥናት ላይ ከመጀመሪያው የስፐርም መጠኑ ከጤናማ በታች የሆነባቸው ሰዎችም እንዲሳተፉ ተደርጓል፡፡

አነዚህ ምርመራዎች ከክትባት በፊት በተወሰደውና ከዛም ከክትባት በኋላ ከተወሰደው የዘር ፈሳሽ ጋር እንዲነፃፀሩ ተደረገ፡፡ አንግዲህ በዚህ በሁለቱ ንፅፅር ማለትም ከክትባት በፊትና ከክትባት በኋላ የታየው ልዩነት ነው የጥናቱ ዋና ጭብጥ፡፡ ተገቢው የስታቲስቲክ ትንተና መደረጉን ልብ ብለን እንያዝና ወደ ጥናቱ ውጤት እንሂድ፡፡

ምልመላው የተካሄደው ከዲሴምበር 17 2020 ና በጃንዋሪ 12 2021 መሀከል ነበር፡፡ በዚህም 45 አመት በበጎ ፈቃድ የተሳተፉ ሰዎች ነበሩ፡፡ አማካይ ዕድሜ 28 አመት ነበር፡፡ የዘር ፈሳሽ ከተወሰደ በኋላ የወሰዱት ክትባት 21 የፋይዘር ክትባት ሲሆን፣ 24ቱ ደግሞ ሞደርና የተባለውን ክትባት ነበር፡፡ ሁለቱም ክትባቶች mRNA የሚጠቀሙ መሆናቸውን አስተውሉ፡፡ ጥያቄው የሚነሳው በነዚህ ክትባቶች ላይ ነው በአብዛኛው፡፡ ከ JAMA መፅሄት ከተወሰደ ሠንጠረዥ ላካፍላችሁ፡፡ ሠንጠረዡ ወጤቱን በደንብ ያሳያል፡


 በሠንጠረዡ እንደምታዩት የጥናቱ ውጤት የሚያሳየው፣ በእያንዳንዱ የምርመራ ውጤት ቁጥሩ ከክትባት በፊት ከነበረው የበለጠ ነው የሆነው፡፡ ይህም በስታትሰቲክ ስሌት ተቀባይነት ያለው ውጤት መሆኑን አጥኝዎቹ ግልፅ አድርገውታል፡፡ ሰለዚህ በሁሉም የምርመራ ውጤት እንኳንስ ከሚጠበቀው በታች ወርዶ ለመካንነት ምክንያት መሆኑ ቀርቶ እንዲያውም ቁጥሩ ጨምሮ መታየቱ ግልፅ ሰለሆነ፣ በክትባቱ በኩል መካንነት ይመጣል የሚባለውን፣ አባባል ልበል፣ ውድቅ ያደርገዋል፡፡ መግቢያው ላይ እንደጠቀስኩላችሁ በኮቪድ መያዝ በቫይረሱ መያዝ ነው እናም በኮቪድ የተያዙ ወንዶች መካንነት ሊያስከትል የሚችል ወጤት እንደነበራቸው ተገልጧል፡፡ ክትባቱ ግን ቫይረስ የለበትም፡፡

ለማንኛው ከተሳታፊዎች ውስጥ ከጠዋቱ የስፐርም መጠናቸው ያነሰባቸው ሰዎችስ ምን ለውጥ አሳዩ ለሚለው መልስ፣ እነሱም ቢሆን ከስምነቱ ሰዎች በሰባቱ ላይ ክትትል ሲደረግ ከክትባት በፊት ከነበራቸው ዝቅተኛ ወይም ከጤናማ መጠን በታች የነበረው የስፐርም መጠን ከክትባቱ በኋላ ከፍ በማለት ወደ ጤናማ መጠን ተሸጋግሯል፡፡

ጥናቱ ይህንን ውጤት ማገራቱ በጣም ደስ የሚል ነው፡፡ የብዙ ሰው ጥያቄም ሰለሆነ መልስ አግኘተናል፡፡ በጥናቱ የተሳተፉ ሰዎች ቁጥር በንፅፅር አነስተኛ መሆኑ ከደካማ ጎን ሊቆጠር ይችል ይሆናል፡፡ ነገር ግን በስታቲሰቲክ ሲታይ ምንም የሚያከራክር ውጤትም ሰላልነበር በፀጋ የምንቀበለው ውጤት ነው፡፡

በቫይረሱ ምክንያት የሚመጣን ነገር ወደ ክትባቱ ማሸጋገርም በተለይ ያለ በቂ መረጃ ጥሩ አይሆንም፡፡ ስንቱን ሰለኮቪድ የሚወራውን መሠረት ያልያዘ ወሬ መከላከል ይቻል ይሆን? በነገራችን ላይ ጥናቱ ያተኮረው በተወሰኑ ክትባቶች ላይ ሰለሆነ ባጠቃላይ ለኮቨድ የሚሠጡ ክትባቶችን አይወክልም፡፡ በተጨማሪም ክትባቶቹ አሰራራቸው ለየት ያለ መሆኑንም መገንዘብ ያስፈልጋል፡፡

ጎሽ የጤና ትምህርትና ምክር በአማርኛ
አዘጋጅና አቅራቢ ዶ/ር ገበየሁ ተፈሪ

When Nelson Mandela was studying law at the University, a white professor, whose last name was Peters, disliked him intensely.


One day, Mr. Peters was having lunch at the dining room when Mandela came along with his tray & sat next to the professor. The professor said, "Mr Mandela, you do not understand, a pig & a bird do not sit together to eat"  Mandela looked at him as a parent would a rude child & calmly replied,
*"You do not worry professor. I'll fly away,"* & he went & sat at another table.


Mr. Peters, reddened with rage, decided to take revenge. The next day in class he posed the following question: "Mr. Mandela, if you were walking down the street & found a package, & within was a bag of wisdom & another bag with money, which one would you take ?" Without hesitating, Mandela responded, "The one with the money, of course." Mr. Peters , smiling sarcastically said,
"I, in your place, would have taken the wisdom." Nelson Mandela shrugged & responded, *"Each one takes what he doesn't have."*


Mr. Peters, by this time was about to throw a fit, seething with fury. So great was his anger that he wrote on Nelson Mandela's exam sheet the word *"IDIOT"* & gave it to the future struggle icon.
Mandela took the exam sheet & sat down at his desk trying very hard to remain calm while he contemplated his next move. A few minutes later, Nelson Mandela got up, walked up to the professor & told him in a dignified polite tone, 
"Mr. Peters, *you signed your name on the sheet*, but you forgot to give me my grade."​​

በአንድ ጊዜ በሁለት የተለያዩ የኮሮና ቫይረሶች የተያዘችው ሴትዮ 07/12/2021

መቼም ክፉ ነጋሪ አትበሉኝ፤ ነገር ግን እንደ ባለሙያተኛ የማውቀውንና የሚፈራውን ማጋራት ጥሩ ነው ብዬ አምናለሁ፡፡ ምክንያቱም እነዚህ ችግሮች የአንድ ህሙም ችግር ሳይሆኑ የሁሉም የህብረተሰብ ክፍል ባጠቃላይ በሰው ዘር ላይ ሊከሰት የሚችሉ በመሆናቸው ነው፡፡

በሙያችን፣ አንድ ህሙም የተለያየ ዝርያ ባላቸው ነገር ግን ከአንድ የቫይረስ ቤተሰብ በመጡ ቫይረሶች ሲያዙ ማየት ብርቅ አይደለም፡፡ ነገር ግን አንድ ሰው በሁሉት ወይም በሶስት የተለያዩ ዝርያዎች በአንድ ጊዜ ሲያዝ አደጋው ብዙ ነው፡፡  ከወደ ቤልጀም በቅርብ ጊዜ የቀረበ ዘገባ ያልተጠበቀ ቢሆንም ማስደንገጡ አልቀረም፡፡ ይህን ጉዳይ የተለያዩ የዜና አውታሮች እየተቀባበሉ ለአንባቢ አቀርበውታል፡፡ በዘገባው የዘጠና አመት ዕድሜ ባለፀጋ የሆነች፣ አንድም የኮቪድ ክትባት ያልወሰደች ሴት ታማ ወደ ሆስፒታል ትዘልቃለች፡፡ ህመሙ እየጠናባት ነበር፡፡ ምርመራ ሲደረግ ኮሮና ቫይረስ እንዳለባት ይታወቃል፡፡ አሁን የሚሠራው ነገር፣ አቅሙ ባላቸው አገሮች፣ ኮሮና  ቫይረስ ሲገኝ የቫይረሱ ዝርያ ይመረመራል፡፡ ይህ ምርመራ ወሳኝ ነው፡፡ የትኛው የኮሮና ቁ 2 ቫይረስ ዝርያ እየተዘዋወረ መሆኑን ማወቅ ያስችላል፡፡ እንደሚታወቀው የኮሮና ቁ 2 ቫይረስ በየጊዜው አዳዲስ ዝርያዎችን እየፈጠረ ነው፡፡ ከነዚህ አዲስ ከተፈጠሩት መሀል በባህሪ ጠንከር ወይም ከፋ ያሉት አሳሳቢ ዝርያዎች ይባላሉ፡፡ እሰከ ቅርብ ቀን የአሳሳቢ ዝርያዎች ቁጥር ወደ አስር ደርሷል፡፡ አሁን በተራው አለምን እያተራመሰ የሚገኘው፣ መጀመሪያ በህንድ አገር የታየው በአዲሱ መጠሪያው ዴልታ የሚባለው ቫይረስ ነው፡፡ በዘጠና ስምንት አገሮች ተሠራጭቷል፡፡ በአፍሪቃም ወደ ሶሰተኛ ዙር ማዕበል እያመራ ያለው ይህ አዲሱ ዴልታ ሳይሆን እንደማየቀር ይገመታል፡፡ ከባህሪዎች አንዱ፣ ከዚህ በፊት ከነበሩት ቫይረሶች በበለጠ በፍጥነት የመሠራጨት ችሎታው ነው፡፡

ወደ ሴትዮዋ ልመልሳችሁ፡፡ በሴትዮዋ ላይ በምርመራ የተገኛው የኮሮና ቫይረስ ሲታይ አንድ ዝርያ ብቻ ሳይሆን ሁለት ዝርያዎች ሆነው ይገኛሉ፡፡ አንደኛው በእንግሊዝ አገር የታየው አልፋ የሚባለው ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ መጀመሪያ በደቡብ አፍሪካ የታየው ቤታ የሚባለው ቫይረስ ነው፡፡ ሴትዮዋ በሁለቱ ቫይረሶች ልትያዝ የበቃቸው ከተለያዩ ሁለት ሰዎች መሆናቸውን ዘግበዋል፡፡ ክትባት እንዳልወሰደች አስታውሱ፡፡ ካልወሰደች ደግሞ በቂ የመከላከል ዘዴ መጠቀም ይኖርባት ነበር፡፡ ሴትዮዋን ያስያዙዋት ሰዎች እነማን እንደሆኑ ግልፅ አይደለም፡፡ የዘጠና አመት ዕድሜ ያላት ይህች ሰው በህክምና ብትረዳም በሽታው በጣም ጠንቶባት ህይወቷ አልፏል፡፡ ለሞት ያበቃት በሁለት ቫይረስ ዝርያዎቸ መያዟ ይሆን የተረጋገጠ ነገር የለም፡፡ በህክምናው አለም፣ ኮሮና ቫይረስ ቁ 2 በተመለከተ፣ በሁለት የተለያዩ የቫይረሱ ዝርያዎች ለመያዟ በማስረጃ የተረጋገጠ ሁኔታ ቢኖር ሴትዮዋ የመጀመሪያ ናት፡፡

የተለያዬ የቫይረስ ዝርያዎች በአንድ ሰው ላይ መገኘት ከፍተኛ አደጋ አለው፡፡ ብታምኑም ባታምኑም (የቫይረስ ሴክስ) ይሉታል፣ የተለያዩ ዝርያዎች በአንድ ቦታ ሲኖሩ በሚራቡበት ጊዜ በመዳቀል ሌላ አዲስ ቫይረስ ዝርያ መፍጠር ይችላሉ፡፡ ይህንን እንኳን በኤች አይ ቪ የምናወቀው ነገር ነው፡፡ ፍራቻው ምንድን ነው፣ አዲስ የተደቀለው ቫይረስ ምን አይነት ክፉ ባህሪ ይዞ ይመጣል ነው፡፡ ፖለቲካ አወራህ አትበሉኝ እንጂ፣ ከዚህ በፊት እንዳየነው የዘር ፖለቲካ የሚያራምዱ ጥቂት ሰዎች ያውም በከፍተኛ ደረጃ፣ ራሳቸው ከተለያዩ ዘሮች የመጡ ናቸው፡፡ አንድ ሰው “ድብልቁ ነው ያስቸገረን” ሲል ሰምቻለሁ፡፡ ያም ሆኖ አብዛኛው ከተለያዩ ብሄረሰቦች ወይም ማህበረሰቦች የመጣው ህብረተሰብ ሰላም ወዳድና አብሮ መኖርን ናፋቂ ነው፡፡

ሌላው ደግሞ ከአንድ ቫይረስ የወጡ የተለያዩ ዝርያዎች ሳይሆን፣ የተለያያ የቫይረስ ዝርያዎች በአንድ ላይ ቢገኙስ የሚለው አስፈሪ ጥያቄ ነው፡፡ ለምሳሌ የኢንፍሉዌንዛ ቫይረስን ብትወስዱ፣ የወፎች፣ የአሳማዎች እናም የሰዎች የኢንፍሉዌንዛ ቫይረሶች አሉ፡፡ እነዚህ ርስ በራሳቸው የመዳቀል ባህሪ አላቸው፡፡ ለምሳሌ የሰው ኢንፍሉዌንዛ ከሰው ወደ ሰው የመሻገር ችሎታው ከፍ ያለ ነው፡፡ በሌላ ጎን የወፍ ኢንፍሉዌንዛው ደግሞ ከሰው ወደ ሰው መሻገር ላይ ደካማ ሆኖ ነገር ግን የማሳመምና የመግደል ችሎታው ከፍ ያለ ነው፡፡ አይጣልና እነዚህ ሁለቱ ተዳቅለው፣ የመሻገር ችሎታውን ከሰው፣ የመግደል ችሎታውን ከወፍ ዝርያው ኢንፍሉዌንዛ ያደቀለ አዲስ የኢንፍሉዌንዛ ቫይረስ ብቅ ቢልስ? ገምቱ፡፡ ለዚህ ነው፡፡ ተላላፊ በሽታ የዛ ማዶ መንደር ሰዎች ችግር ብቻ አይደለም፡፡ የሁላችንም ነው፡፡ አሁን ከህንድ ተነስቶ አለምን እያተራመሰ ያለው ዴልታ የህንድ ችግር ብቻ ሆኖ አልቀረም፡፡

ኮሰትር ወዳለ ነገር ስንመለስ፣ ክትባት አንወስድም የሚሉ ብዙ ዜጎች እንዳሉ እናውቃለን፡፡ መብታቸው ነው እንበል፡፡ ነገር ግን በቫይረሱ ተይዘው ቫይረሱን ወደ ሌሎች ሰዎች የማሻገር መብት ግን ሊኖራቸው አይገባም፡፡ አንከተብም ካሉ ከቢጤዎቻቸው ጋር ይቀላቀሉ፡፡ ያም አደጋ አለው፡፡ ምክንያቱም ቫይረሱ በተራባ ቁጥር አዳዲስ ዝርያዎች ሰለሚፈጥር መልሶ ለሁሉም የህብረተሰብ ክፍል አደጋሰለሚያስትል ነው፡፡ የሚገርመው እነዚህ ፀረ-ክትባት አቋም ያላቸው ሰዎች፣ ጉዳዩን የጤና ችግር ከማድረግ ይልቅ፣ የፖለቲካ ካደረጉት ስንብቷል፡፡ ደጋፊ ለማምረት የሚጥሩ ሰዎችም እየተጠቀሙባቸው ነው፡፡ አሁን በዚህ በአሜሪካ የወግ አጥባቂ ፖለቲካ አራማጅ የሆኑ ሰዎች ባደረጉት ስብሰባ ላይ፣ የአሜሪካ መንግሥት በሚፈለገው መጠን ሰዎችን ማስከተብ አልቻለም ተብሎ ሲነገር በደስታና በጩኸት ማጨብጨባቸውን ስንሰማ በጣም የሚያስደንግጥ ሳይሆን የሚዘገንን ሁኔታም ነው የሆነው፡፡ በምንም መልኩ ወገንተኝነት ዳኝነት አያውቅም፣ በፖለቲካውም እንዲሁ ነው፡፡

ለማንኛውም፣ የዚህን ቫይረስ ሥርጭት ለመቀነስ ሁላችንም እንረባረብ፡፡ ክትባት ባለበት ክትባቱን፣ ከዛ ጋር ተያይዞም በዕራፊ ጨርቅ አፍና አፍንጫን ሸፍኖ ከዚህ ጣጣ ማምለጡን ተመስገን ማለት ተገቢ ነው፡፡ በነገራችን ላይ፣ ከዚህ ቀደም፣ በኮቪድ በጣም የሚጎዱ ሰዎች ዕድሜያቸው ከ65 አመት በላይ የሆኑ እንደነበር ይታወቃል፡፡ በአሜሪካ፣ በዚህ ዕድሜ ውስጥ የሚገኙ ሰዎች ክትባቱን በብዛት ከወሰዱ የህብረተሰብ ክፍል እንደመሆናቸው፣ በኮቪድ ተይዘው ወደ ሆስፒታል የመግባት መጠኑ በጣም ቀንሶላቸዋል፡፡ የተከተቡ ሰለሆነ፡፡ በተራው ግን ሆስፒታሎችን እያጣበቡ ያሉት ዕድሜያቸው ከ18-49 አመት ያሉ ጎልማሶች ናቸው፡፡ እንደሚታወቀው፣ ክትባት አንወሰድም የሚለው ወገን በብዛት በነዚህ ዕድሜ ገደብ ውስጥ ያለው ነው፡፡ 
አካፍሉ

​​​​​​​የድረ ገፁ ጉብኝት ቁጥር  ​In 2021: 173,601

ለልጆች የሚሠጠው የኮቪድ ክትባትና የልብ መቁሰል
ወላጆች ሊያነቡት የሚገባ 07/05/2021


ኮቪድ-19 ባህሪያችን እሰካልቀየርን ድረስ የሚለቀን አልመሰለም፡፡ ችግሩ በተወሰኑ አገሮች ብቻ በሽታውን ወይም የቫይረሱን ሥርጭት መቆጣጠር በቂ አይደለም፡፡ አለም በአንድ ላይ መንቀሳቀስ የሚኖርበት ነገር ቢኖር እንደዚህ አይነት ወረርሽኝ ላይ ነው፡፡ 

ተጨማሪ ርዕሶች

"Ethiopia Shall Rise”

by Kwame Nkrumah

President Kwame Nkrumah,
the first president of Ghana
once wrote a poem on Ethiopia 

Ethiopia shall rise 


Ethiopia, Africa’s bright gem 


Set high among the verdant hills 


That gave birth to the unfailing 


Waters of the Nile 


Ethiopia shall rise 


Ethiopia, land of the wise;


Ethiopia, bold cradle of Africa’s ancient rule 


And fertile school 


Of our African culture; 


Ethiopia, the wise 


Shall rise 


And remould with us the full figure 


Of Africa’s hopes  

And destiny.

Kwame Nkrumah



አዲሱ የኮሮና (ዴልታ ቫይረስ) የኮቪድ ክትባትን ማምለጥ ይችል ይሆን? 
የኮቪድ ክትባት የወሰዱም ያልወሰዱም ሰዎች ሊያነቡት የሚገባ  06/26/2021


 ይህ የወረርሽኝ ወቅት ያልፋል እያልን ብንጠብቅም፣ አሳሳቢ የሆኑ ነገሮች መከሰታቸው አልቀረም፡፡ በአብዛኛው ከራሱ ከሰዎች ባህሪ የሚነሳ ነው፡፡ እንግዲህ ይህ የኮሮና ቫይረሰ ሥርጭቱን በቀጠለ ቁጥር አዳዲስ ዝርያዎች እየፈጠረ እንደሚሄድ ከተገነዘብን ቆይተናል፡፡ አዲስ የሚፈጠሩት ቫይረስ ዝርያዎች ቁጥር ሥፍር የላቸውም፡፡ ከነዚህ መሀከል ግን በኣሳሳቢነት ደረጃ የሚመደቡ አሉ፡፡ አለም አቀፉ የጤና ደርጅት የነዚህን አሳሳቢ ቫየረስ ዝርያ ቁጥር ወደ አስር ከፍ አድርጎታል፡፡ አሳሳቢ ተብለው የሚመደቡት የባሕሪ ለውጥ ሲያሳዩ ነው፡፡ እነዚህ ባህሪያት ደግሞ የሚከተሉት ናቸው፡፡ በመጀመሪያ አዲሱ ዝርያ ቀድሞ ከመጣው ዝርያ በበለጠ በፍጥነት መሠራጨት ሲችል ነው፡፡ አሳዛኝ ሆኖ አዳዲሶቹ ቫይረሶች በዚህ የተካኑ ናቸው፡፡ ከዚያ ቀጥሎ ደግሞ፣ ህምም የማስከተል ጉልበቱ ይጨምራል ወይ፣ የመግደል ችሎታው ይጨምራል ወይ፡፡ ሌላው ከፍተኛ አደጋው ደግሞ አሁን በመሠጠት ላይ ያሉ ክትባቶችን ማምለጥ ይችላል ነው ወይ፡፡
For more reading

የአንጀት ኮቪድ የሚባል ነገር እንዳለ ያውቃሉ ወይ?
05/02/2021
ኮቪድ-19 የሳምባ በሽታ ብቻ አይደለም 
ኮቪድ-19 ተራ ጉንፋን ወይም ደግሞ ኢንፍሉዌንዛ እንዳልሆነ አስመስክሯል፡፡ ችግር የፈጠረው ምንም አይነት የሳል ስሜት ሳይኖራቸው በጨጓራና በአንጀት ብቻ በሚከሰቱ የህምም ስሜትና ምልክቶች ብቻ የሚታመሙ ሰዎች መኖራቸውን ባለመንገዘብ በተጨማሪም እነዚህ ህሙማን ወደ ህክምና መገልገያ ቦታዎች ሲቀርቡ፣ የያዛችሁ ታይፎይድ ፊቨር ነው እየተባሉ ወደ ቤታቸው መመለሳቸው በኢትዮጵያ ብቻ ሳይሆን በሌሎችም አገሮች፣ ህንድንም ጨምሮ የሚታይ ነገር ነው፡፡ For more reading 

Professor Yonas Geda on Stress, need to watch

Miscellaneous 

የናቁት … 08/31/2021

ፀረ ኮቪድ ክትባት ቅስቀሳ ሲያደርጉ ከነበሩት የአሜሪካ ወግ እጥባቂ ወገን ሬዲዮ ተናጋሪዎች ሶስተኛው ሰው ሕይወቱ አለፈ፡፡ በፍሎሪዳ ኗሪ የነበረው የ65 አመቱ ማርክ በርኒር ባለፈው ቅዳሜ ህይወቱ ያለፈው ሆስፒታል ከገባ ሰንበት ብሎ ነበር፡፡ ደጋፊዎቹና የሱን አቋም የሚከተሉ ሰዎች የሀዘን መግለጫም አሰምተዋል፡፡ ሰውየው ራሱን “ሚሰተር ፀረ ክትባት” ብሎ በመጥራት፣ በኮቪድ ክትባት ላይ ቅስቀሳ ማድረግ ብቻ ሳይሆን ቢጤዎቹን እየጋበዘ ክትባቱን ሲያጥላላ ነበር፡፡

ከወግ አጥባቂ ወገን ከሆኑ ፀረ-ኮቪድ ክትባት አቋማቸውን በሬዲዮ ጣቢያቸው ሲለፍፉ ከነበሩት፣ በናቁት ቫይረስ በኮቪድ ምክንያት ሲሞቱ ሚሰትር በርኒር ሶስተኛው ነው፡፡

ሌላው ቴኔሲ ስቴት ኗሪ የነበረው ፊል ቫለንቲን የተባለ የ61 አመት ዕድሜ የነበረው ሰው ነው፡፡ ይህ ሰው የኮቪድ ወረርሽኙን የተንኮል ሥራ ነው በማለት ክትባቱም ላይ ሲቀልድ የነበረ ሰው ነው፡፡

ሶሰትኛው ደግሞ ከፍሎሪዳ ስቴት፣ ኒውስማክስ የተባለ የቴሊቪዢን ጣቢያ አስተያየት ይሠጥ የነበረ የወግ አጥባቂዎች ወገን የሆነ ሰው ነበር፡፡ ዲክ ፋረል የተባለው ይህ ሰው የ65 አመት ዕድሜ ደርሶ ነበር፡፡ የዚህኛው የሚገርመው፣ ኮቪድን ማራከስ ብቻ ሳይሆን፣ በአሜሪካና በአለም አቀፍ ደረጃ በተላላፊ በሽታዎች ባለሙያተኛ የሆኑትን ዶ/ር አንቶኒ ፋውቺን፣ ቀጣፊና ሥልጣን ፈላጊ እያለ ስማቸውን ሲያራክስ የነበረ ሰው ነው፡፡ እሱም ቢሆን በዚሁ ባራከሰው በኮቪድ በሽታ ሕይወቱ አለፈ፡፡ የኋለኞቹ ሁለቱ ቫለንቲንና ፋረል በኮቪድ መያዛቸወን ካወቁ በኋላ አንደ ንስሐም ይሆናል፣ ሰዎች የኮቪድ ክትባቱን እንዲወስዱ ሲገፋፉ ነበር፡፡

መልክቱ፣ ሰለ ኮቪድ የሚናገሩ የሚመክሩ ሰዎችን ሳይሆን ቫይረሱ በተፈጥሮ የመጣ እንደመሆኑ መጠን እንደሌሎች በሽታዎች ሁሉ የሚገባውን አክብሮት ሠጥቶ የሚደረገውን ማድረግ ተገቢ ነው፡፡ የኮቪድ ክትባት አንወስድም የማለት መብት ቢኖርም (ወደፊት መብትም ላይሆን ይችል ይሆናል) ቫይረሱን በማጣጣል ሥርጭቱ እንዲገታ መደረግ የሚገባቸውን ነገሮች አለማድረግ በራስም ሆነ በህብረተሰቡ ላይ ከፍተኛ አደጋ ያስከትላል፡፡ እሺ ክትባት አንወስድም ይበሉ ነገር ግን ክትባት ከወሰዱና በቂ ጥንቃቄ ከሚያደርጉ ሰዎች ጋር ያለምንም ገደብ ለመቀላቀል የሚሞክሩ ሰዎችም አሉ፡፡ ምን ይባላል፡፡ የግል ወሳኔያቸውን መጠበቅ ሌላ፣ ሌሎች ሰዎችን ለአደጋ ማጋለጥ ደግሞ ሌላ ነው፡፡ ቢችሉ ወረርሽኙ እስከሚያልፍ ከፍተኛ ጥንቃቄ አድርገው ሌሎችን ከማጋለጥ መቆጠብ ተገቢ ነው፡፡

በኮቪድ ምከንያት ያላየነው ነገር የለም፡፡ ፖለቲከኞቹ ከሀኪሞቹ በላይ አዋቂ ሆኑ፡፡ በህብተረሰቡ ህይወት ላይ አደጋ ያሰከተለ አቋም በመያዝ ክትባቱን ብቻ ሳይሆን ማስክ ማድረጉን መቃወም ተልኳቸው አደረጉት፡፡ እነሱ እያወቁ፣ አንዳንዶቹም ውስጥ ለውስጥ ራሳቸው እየተከተቡ ህብረተሰቡን ማመስ ቀጥለዋል፡፡

የሬዲዮ ሰዎች ደግሞ፣ ፀረ ኮቪድ ክትባት ቅስቀሳና ዘመቻውን ያጧጧፉት በውነት በነገሩ አምነውበት ነው ወይስ የአዳማጭና የተመልካች ቁጥር በጨመረ ቁጥር ገቢያቸው ሰለሚጨምር ይሆን? ፖለቲከኞቹ በግልፅ የሚቀጥለውን ምርጫና ሥልጣናቸውን በማሰብ፣ በደንብ ያልተረዳውን ህብረተሰብ ማስደሰት ሙያቸው አደረጉት፡፡ የሜዲያ ሰዎች፣ ህብረተሰቡን የሚያጓጓና አትኩሮትን የሚስብ ርዕስ ሆነ ሀተታ ሲያቀርቡ ይታያሉ፡፡ አሱም ሳንቲም አለበት፡፡ ዕደሜ ጉግል ለሚባል ድርጅት፣ ማስታወቂያ ለመሸጥ ሲል የእነዚህን አይነት ሰዎቸ በዕቅፉ ይዞ ይነግዳል፡፡ ለማንኛውም ግን አዳማጩ ወይም ተመልካቹ ህብረተሰብ ጊዜ ሠጥቶ አመዛዝኖ የተለያዩ መረጃዎችን ተመልክቶ ውሳኔ ላይ መድረስ ይኖርበታል፡፡

በመጨረሻም፡ ኮቪድ አለ፣ ሰው ያሳምማል፣ ሰው ይገድላል፤ ኢኮኖሜ ይጎዳል፤ የህብረተሰቡን አኗኗር ያቃውሳል፡፡ ገሀድ ነው፡፡ አሁንደ ዴልታ ነው የነገሠው፡፡ ነገ ደግሞ ምን አይነት አዲስ የቫይረሱ ዝርያ ብቅ እንደሚል አናውቅም፡፡ ሥርጭቱን ካልገታን፣ አዲስ የሚከሰተው ቫይረስ ዝርያ ከቀደሙት የባሰ እንደሚሆን ጥርጣሬ አይኖርም፡፡ ህንድ ውስጥ የደረሰውን በደንብ የተከታተለ ሰው፣ ብዙ ትምህርት ማግኘት ይችላል፡፡

በኢትዮጵያ፣ የበፊቱን አቀለለልን ብሎ መዘናጋቱ ከፍተኛ አደጋ ያስከትላል፡፡ ከአቅም በላይ ሆኖ የሚደረጉ የህልውና አንቅስቃሴዎች ቢኖሩም፣ ቫይረሱ በከፈተኛ ደረጃ የሚከሰትባቸው ትልልቅ ከተሞች አዲስ አበባን ጨምሮ፣ አስገዳጅ ባልሆኑ ጉዳዮች ላይ ምንም ነገር እንደሌለ አድርጎ ጥንቃቄ አለማድረግ አደጋ አለው፡፡ አፍና አፍንጫ ላይ ዕራፊ ጨርቅ አለማድረግ ጣጣ አለው፡፡ በሌላ በኩል ኢትዮጵያን ጨምሮ ሌሎች አገራት ክትባት የሚያገኙበትን መንገድ እየጣሩ ባሉበት ሁኔታ፣ በአሜሪካ የሚኖሩ ወገኖች አማርጠው መውሰድ የሚችሉትን ክትባት አንወስድም ማለት ብቻ ሳይሆን ሌሎቹን ሲቀሰቅሱ ማየት አስገራሚ ከመሆን ተሻግሯል፡፡

መረጃው ከተለያዩ ምንጮች የተሰበሰበ ነው፡፡

ኮቪድ ክትባት (Mandatory) የግዴታ እንዲሆን መጠየቁ የሚቀር ነገር አይደለም

​06/10/2021

የኮቪድ ክትባትን በተመለከተ የፌዴራሉ ህግ ቀጣሪዎች ወይም አሠሪዎች ሠራተኞቻቸውን የኮቪድ ክትባት መውሰዳቸውን ከመጠየቅ አይከለክልም፡፡ ይህንን ጉዳይ በሚመለከት EEOC (Equal Employment Opportunity Commission) ያወጣው መመሪያ አለ፡፡ ስለ አሜሪካ ነው የምንነጋገረው፡፡ ይህ ድረጅት በቅርቡ በሜይ 28 2021 ሲጠበቅ የነበረ የኮቪድ ክትባትን በተመለከተ ተጨማሪ መመሪያ አውጥቷል፡፡ 
ድርጅቱ ባወጣው መመሪያ የሚከተሉተን ይጠቅሳል  For more reading 

አዲስ ፅሁፎች ሲወጡ ለማወቅ በኢሜልዎ ብቻ ይመዝገቡ/Subscribe/

ራሳቸው የሠጡትን ክትባት የወሰዱ ሰዎችን አትገቡም አሉ
የአውሮፓ ግሪን ፓስ (ይለፍ) ያስነሳው ጣጣ 
07/01/2021

የኮቪድ ክትባት በስፋት በአለም ደረጀ እየተሠጠ ነው፡፡ ቁጥሩ ከሶስት ሚሊዮን በላይ ተሻግሯል፡፡ ነገር ግን ወደ አራት ሚሊዮን የሚጠጋውን በኮቪድ መሞታቸው የሚታወቁትን ሰዎች ቁጥር አልደረሰበትም፡፡ አሁን ጥያቄው የትኛውን ክትባት የትኛው አገር ወሰደ የሚለው ነው፡፡
For More reading

ዕድሜያቸው ከ45 አመትና ከዛ በላይ የሆኑ ሰዎች ሊያነቡት የሚገባ
አዲስ የአንጀት ካንሰር ቅድሚያ ምርመራ (screening) መመሪያ

06/27/2021


በወረርሽኙ ተወጥረን፣ ለረዥም ጊዜያት ለሰዎች ህይወት ህልፈት ምክንያት የሚሆኑ ሌሎች በሽታዎችና ካንሰሮች መኖራቸው የተዘናጋን ይመስላል፡፡ ሆኖም ባለሙያተኞቹ ጉዳዮችን በመከታተል አዳዲሰ መመሪያዎችን እያወጡ ነው፡፡
ለዚህ አዲስ የአንጀት ካንስር ቀድሚያ ምርመራ መለወጥ ምክንያት በ43 አመቱ ሕይወቱ ያለፈው የሲኒማ ተዋናይ ነው፡፡ ብላክ ፓንተር የሚባለውን ሲኒማ ያየ ሰው ኮከብ ተዋናዩን ያስታውሳል ብዬ እገምታለሁ፡፡
ተዋናዩ ቻድዊክ ቦስማን በ2016 አንጀት ካንሰር እንዳለበት ከታወቀ ጀምሮ የተለያዩ ህክምናዎችን ሲያደርግ ቢቆይም፣ ካንስሩ ተስፋፍቶ ደረጃ አራት በመድረስ ገና እያደገ ያለው ይህን ኮከብ ተዋናይ በ43 አመት ዕድሜው ሕይወቱ አልፏል፡፡ የሱ ሞት የሙያ ባልደረቦችን ማሰደንገጡ ብቻ ሳይሆን በህክምናው አለም ደግሞ በተለይም በካንሰሩ በኩል፣ ሀኪሞችንም ያስደነገጠ ነገር ነው፡፡ በዚህ ምክንያት አንጀት ካንሰርን በተመለከተ ከዚህ በፊት የነበረውን መመሪያ እንደገና መመርመር አስፈላጊ ነበር፡፡ መመሪያዎች ሲወጡም ሆነ ሲቀየሩ የተለያዩ መረጃዎቸን በመመርኮዝ ነው፡፡ 

For more reading

Community health 

education in Amharic