ኮቪድ ክትባት (Mandatory) የግዴታ እንዲሆን መጠየቁ የሚቀር ነገር አይደለም

​06/10/2021

የኮቪድ ክትባትን በተመለከተ የፌዴራሉ ህግ ቀጣሪዎች ወይም አሠሪዎች ሠራተኞቻቸውን የኮቪድ ክትባት መውሰዳቸውን ከመጠየቅ አይከለክልም፡፡ ይህንን ጉዳይ በሚመለከት EEOC (Equal Employment Opportunity Commission) ያወጣው መመሪያ አለ፡፡ ስለ አሜሪካ ነው የምንነጋገረው፡፡ ይህ ድረጅት በቅርቡ በሜይ 28 2021 ሲጠበቅ የነበረ የኮቪድ ክትባትን በተመለከተ ተጨማሪ መመሪያ አውጥቷል፡፡ 
ድርጅቱ ባወጣው መመሪያ የሚከተሉተን ይጠቅሳል  For more reading 

ለልጆች የሚሠጠው የኮቪድ ክትባትና የልብ መቁሰል
ወላጆች ሊያነቡት የሚገባ 07/05/2021


ኮቪድ-19 ባህሪያችን እሰካልቀየርን ድረስ የሚለቀን አልመሰለም፡፡ ችግሩ በተወሰኑ አገሮች ብቻ በሽታውን ወይም የቫይረሱን ሥርጭት መቆጣጠር በቂ አይደለም፡፡ አለም በአንድ ላይ መንቀሳቀስ የሚኖርበት ነገር ቢኖር እንደዚህ አይነት ወረርሽኝ ላይ ነው፡፡

በአሜሪካ በአጠቃላይ ሥርጭቱ እየቀነሰ የመጣ ቢመስልም፣ አዲስ የተከሰተው ዴልታ የሚባለው ቫይረስ ደግሞ በዛው ልክ መጠኑን እየጨመረ ነው፡፡ አሁን እሰከዚህ ቀን ድረስ አዲስ በምርመራ በኮሮና ቫይረስ መያዛቸው ከሚታወቁት ሰዎች መሀከል፣ 21 በመቶው በዚሁ በዴልታው ቫይረስ አማካኝነት ነው፡፡ በአለም አቀፍ ደረጃም በ98 አገሮች ውስጥ መሠራጨቱ ተገልጧል፡፡ አንግዲህ አንድ አገር ብቻ መጀመሪያ ታየ የተባለው ቫይረስ እንዴት ተስፋፍቶ እንደሄደ ማየት በቂ ነው፡፡ ከሳምንት በፊት 88 አገሮች ነበር አለብን ያሉት፡፡

ሌላው በአሜሪካ ሥርጭት ያየነው ነገር ቢኖር፣ በአዋቂዎች በኩል የቫይረሱ ሥርጭት በንፅፅር የቀነሰ ሲመሰል፣ በልጆች በኩል ግን ከፍ አያለ ነው የሄደው፡፡ ከዚህ ቀደም በቫይረሱ ከተያዙ ሰዎች መሀከል በልጆች በኩል የነበረው ድርሻ በአሁኑ ጊዜ በዕጥፍ አድጓል፡፡ በቫይረሱ የሚያዙ የልጆች ቁጥር መጨመር ብቻ ሳይሆን የሚታመሙትም ቁጥር እየጨመረ መሄዱ ይታወቃል፡፡ ከዚ በፊት ልጆች በተለይም ትንንሾቹ የሚያዙት ከቤተሰብ ጋር በሚደረጉ ሰው ለሰው ግንኙነተቶች በመጋለጥ ነበር፡፡ እንግዲህ ት/ቤት ሲከፈት ደግሞ ሌላ ቦታ መጋለጫ ሊኖር ነው፡፡ ሆኖም በት/ቤቶች በኩል በቂ ጥንቃቄ ከተደረገ አደጋው ይቀንሳል የሚሉ መረጃዎችም አሉ፡፡ ለዚህ ሁሉ ትልቅ ርዳታ ሊሠጥ የሚችለው፣ እንደ አዋቂዎች ሁሉ ልጆች የኮቪድ ክትባትን ሲወስዱ ነው፡፡ ለዚህ ነው፣ በቂ ጥናት ከተደረገ በኋላ ዕድሜያቸው ከ16 አመት በታችና ከ12 አመት በላይ ለሆኑ ልጆች የፋይዘር ክትባት እንዲሠጥ የተፈቀደው፡፡

በመገናኛ ዜናዎች ሰምታችሁ ከሆን፣ ክትባት መሠጠት ከመጀመሩ፣ ክትባት የወሰዱ ልጆች የልብ መቁሰል ስሜት አሳዩ ተብሎ በስፋት ይነገር ነበር፡፡ ይህንንም ጉዳይ የሚመለከታቸው የመንግሥት አካላትና ባለሙያ አማካሪዎች በፍጥነት ሁነታዉን በመመርመር ክትባቱ መሠጠት ይቀጥል ወይስ የሚለውን ውሳኔ ያሰተላለፉት፡፡

እኔ የማቀርብላችሁ፣ ይህንን የልብ መቁስል መጀመሪያ ያገኙት ብዛት ያላቸው ሀኪሞች አንድ ላይ በመሆን በህክምና መፅሄት ይፋ በሆነ መንገድ ለመጀመሪያ ጊዜ ለባለሙያተኞችም ሆነ ለህዝቡ እንዲቀርብ ያደረጉትን ጥናት ነው፡፡

ወደነሱ ጥናት ከመሄዴ በፊት፣ ክትባቶች ፈቃድ ከተሠጣቸው በኋላ በቂ ክትትል እንደሚደረግ ላስታውሳችሁ ነው፡፡ በተለያዩ ፕሮገራሞች ሰዎች ክትባቶችን ከወሰዱ በኋላ የተሰማቸው ወይም የታየባቸው ዳርቻ ጉዳት ካለ በሪፖርት እንዲሰበሰብ ይደረጋል፡፡ ከዚያ አልፎ ግን ሀኪሞች ደግሞ በአይነ ቁራኛ በጥንቃቄና በጥርጣሪም ሰለሚጠባበቁ በክትባቱ ምክንያት የሚደርስ ጉዳት ካለ ቶሎ እንዲታወቅ ያደርጋሉ፡፡ ለዚህ ነው የዚሀ የልጆች የልብ መቁሰል ስሜትና ምልክት ቶሎ ይፋ እንዲሆን ያደረጉት፡፡ ሰለዚህ እነዚህን የመሳሰሉ የክትትል መንገዶች በመኖራቸው ጉዳቶች ሲታዩ ቶሎ መታወቅ መቻሉ አንድ የሚያረጋጋ ሁኔታ መሆኑን ሁላችንም ልንገነዘብ ይገባል፡፡ ዋናው ነገር ጉዳት ታየ ብቻ ሳይሆን በምን ያህል ሰዎች ላይ ታየ የሚለው ጥያቄ ነው፡፡ ትልቁ መደናገርና ስህተት የሚመጣውም፣ መረጃዎች እያሉ፣ ሰዎች በክትባት ምክንያት ጉዳት ደረሰበት የተባለ አንድ ሰው ካወቁ ጠቅላላ የተከተበው ሰው ሁሉ ያ ጉዳት እንደሚደርስበት አድርገው ሰለሚያስቡና ሰለሚናገሩ ክትባት አንወስድም በማለት ለሚያቅማሙ ሰዎች ተጨማሪ ድጋፍ እየሠጡ ነው፡፡

ወደ ልበ መቁሰል ልውሰዳችሁ፣ በአንግሊዝኛ myocarditis ይባላል፡፡ የልብ ጡንቻ መቁሰል ማለት ነው፡፡ በነገራችን ላይ ልብ ራሱ በጡንቻ የተሠራ የሰውነት ክፍል ነው፡፡ አለዚያማ አንዲት አድርጎ ደም ሲየሰራጭ ይኖራል፡፡ የልብ ጡንቻ መቁሰል ግን በተለያዩ ምክንያቶች ይመጣል፡፡ ከሰባት በላይ የሚሆኑ ቫይረሶች ኢንፍሉዌንዛና ኤች አይ ቪን ጨምሮ፣ ባክቴሪያዎቸ፣ ጥገኛ ተባዮቸ፣ ከዛ ውጭ ደግም ኬሚካሎች ኮኬይንን ጨምሮ፣ መድሐኒቶችና ሌሎች የበሽታ አይነቶች ይህን የልብ መቁሰል በማምጣት ይታወቃሉ፡፡ ሰለዚህ በሽታው አዲስ ነገር አይደለም፡፡ የበሽታውን ግኝት በተመለከት በአሃዝ ሲታይ፣ በየአመቱ በልጆቸ ላይ ከአንድ መቶ ሺ ልጆች መሀከል በ 0.8 ይገኛል፡፡ አንድ እንኳን አይሞላም፡፡ ዕድሜያቸው ከ15-18 አመታት ከሆኑት መከል ከ2015 -2016 በታየው መረጃ ከመቶ ሺ መሀከል በ1.8 ልጆች ላይ ታይቷል፡፡ ምን ያህል አነስተኛ እንደሆነ መረዳት ይቻላል፡፡ የሚገርመው ለምን ለሚለው ጥያቄ መልስ ባይኖርም ይህ በሽታ ከሚገኝባቸው ልጆች መሀል 66 ፐርስንቱ ወንዶች ናቸው፡፡ ዕድሜ በጨመረ ቁጥር የበሽታው ግኝት እየቀነሰ ይሄዳል፡፡ ከተገኘ ደግሞ በአወቂዎች በኩል ሲታይ 76 ከመቶው ወንዶች ላይ ነው፡፡

ለህዘብ ይፋ እንዲቀርብ በተደረገው ጥናት፣ የተለያዩ ሀኪሞች በተለያያ ሙያ ላይ የሚገኙ እንድ ላይ ያቀረቡት ጥናት፣ ጁዲት ጉዝማን-ኮትረል በተባለች ሀኪም መሪነት የተገለጠበት መድረክ ላይ ያየሁትን ነው፡፡ ለማንኛውም ጥናቱ Pediatrics በተባለ የአሜሪካ የህፃናት ሀኪሞች አካዳሚ በኩል በሚዘጋጅ መፅሔት ላይ ታትሟል፡፡ ለምን ፈጥናቹ አቀረባችሁ ሲባሉ፣ ክትባቱ መሠጠት ከመጀመሩ ጉዳቱ ሰለታይ፣ ድንገት ይህ ጉዳት በስፋት የሚታይ ወይም የሚከሰት ከሆነ፣ አደጋ ከመድረሱ በፊት ሰለሁኔታው በቂ ጥናት ተደርጎ መቆም ካለበት እንዲቆም ለማስደረግ ነው፡፡ ምስጋና ይገባቸዋል፡፡ ሀኪሞቹ ይህንን ሁነታ ባሰተዋሉበት ወቅት፣ በሌሎች ቦታዎችም ይህ ነገር መከሰቱ ሪፖረት ተደርጓል፡፡ በግለሰቦች ላይ የታየ ቢሆንም ሀኪሞቹ ፈጥነው ይፋ እንዲሆን አድርገውታል፡፡ ለምሳሌ አንደ የ56 አመት ሰው ከዚህ በፊት ኮቪድ ይዞት የነበረ ክትባን ከወሰደ በኋላ ይህ ሁኔታ የታየበት ሲሆን፣ ሌላ ደግሞ የ39 አመት ጎልማሳም ላይ እንዲሁ ታይቷል ተብሎ ሪፖረት ተደርጓል፡፡ ጎልማሳው እንኳን ኮቪድ አልተያዘም ነበር፡፡

ሀኪሞች በህፃናት ህክምናው መፅሄት ያቀረቡት በዚህ የልብ መቁሰል (ማዮካርዳይቲስ) የተገኘባቸው ሰዎች ቁጥር ሰባት ነበር፡፡ ሁሉም ጤነኞች የነበሩ ግን የፋይዘር ክትባት ሁለተኛውን ከወሰዱ በአራት ቀናት ውስጥ ነበር ስሜቱ የተሰማቸው፡፡ የፋይዘር የሆነው፣ ለዚህ ዕድሜ ክልል የተፈቀደው ክትባት ሰለሆነ ነው፡፡ ዕድሜያቸው ከ14 -16 አመታት ሲሆን ሁሉም ወንዶች ነበሩ፡፡ ሁሉም በምርመራ ከዚህ ቀደም ለኮቪድ ያልተጋለጡ መሆናቸው ታውቋል፡፡ የተሰማቸው የህመም ስሜት ደግሞ የደረት ህመም ፣ ትኩሳትና ከግማሽ በታች በሆኑት የድካም ስሜት ነው፡፡ ሶስቱ የትንፋሽ ማጠር ስሜት የተሰማቸው ሲሆን፣ አንድ ብቻ የልብ ትርታ መፍጠን ስሜት ነበረው፡፡ ሁሉም በሆስፒታል ውስጥ ህክምና የተደረገላቸው ሲሆን ቆይታቸው ከ2 እሰክ 6ቀናት ነበር፡፡ ሁልጊዜም እንደሚደረገው፣ የበሽታ ሰሜት ሲታይ ሌሎች ምክንያቶች መኖርና አለመኖራቸው ምርመራ ይደረጋል፣ በዚህም ከላይ እንደጠቀሰኩት የልብ መቁሰል (ማዮካርዳይቲስ) ሊያመጡ ይችላሉ ለሚባሉ ነገሮች ምርመራ ተደርጎ ከአንደ ልጅ በስተቀር ሌሎቹ ላይ አልታየም፡፡ ይህ የሚሆነው፣ ደግሞ ሌላ ምክንያት ከሌለ ክትባቱ ነው ወደሚለው ሀሳብ ለመጠጋት ነው፡፡ ሁሉም ህክምና ተደርጎላቸው አንደኛው ብቻ የኦክስጅን ርዳታ ሲደረግለት ሌሎቹ አላስፈለጋቸውም፡፡ ሁሉም የተሠጣቸው መድሀኒት፣ ኢንፍላሜሽን ወይም ቁስለት የሚያመጣውን ሂደት የሚያረግቡ መድሐኒቶች ናቸው፡፡ አይቡፐሮፌን (Ibuprofen), steroid, Immuno globulin የሚባሉ መድሐኒቶች ነው የተሠጡት፡፡ የቸግሩ መንስኤ ሰውነት በመቆጣት በሚፈጥረው ኢንፍላሜሽን በሚባል ሂደት የልብ ጡንቻዎች ላይ ቁስለት መፍጠሩ ነው፡፡ ሰለዚህ ዋናው የህክምና መንገድ ደግሞ ቁጣውን ለዘብ ማድረግ ወይም ማቆም ሰለሆን፣ ፀረ ኢንፍላሜሽን የሚባሉ መድሀኒቶችን መጠቀም አይነተኛ መንገድ ነው፡፡ ባጠቃላይ ሲታይ ቁጠራቸው ሰባት ቢሆንም፣ ልጆቹ የፋየዘር ክትባት ከወሰዱ በኋላ የታመሙ ሲሆን፣ አንደኛቸውም ቢሆን በጠና ያልታመሙ፣ በተደረገላቸው ርዳታ ወዲያውኑ ያገገሙ መሆናቸው ነው፡፡ ወደሆሰፒታል የገቡት፣ የልብ ቁስለት ሰለሆነ፣ የልብን ሁኔታ ያላማቋረጥ በመሳሪያዎች አማካኝነት ሞኒተር ወይም ክትትል ለማድረግ ነው፡፡

ይህ ጥናት እንደቀረበ፣ በጥድፊያ ሁሉም የመንግሥትም አካል ሆነ የባለሙያተኞች አማካሪዎች ጉዳዩን አንዲመለከቱ ሆኖ ማጠቃለያ ምክረ ሀሳብ እንዲሠጡ አድርጓቸዋል፡፡ በርግጥ ልጆች ሰለሆኑ ለተወሰነ ጊዜ የመሸበር ስሜት መታየቱ ይታወቃል፡፡ ፍጥነቱ ደግሞ፣ ክትባቱ በስፋት እየተሠጠ ሰለሆነ ሰፋ ያለ ጉዳት ከመድረሱ በፊት መደረግ የሚገባውን ርምጃ ለመወስድ ታስቦ ነው፡፡

ውሳኔ ከመስጠታቸው በፊት፣ ክትባቱ ከተሠጠ በኋላ ምን ያህል ሰዎች የዚህ በልብ ጡንቻ መቁሰል በተጨማሪም የልብ ሽፋን መቁሰል (ይኼኛው ፐሪካርዳይቲስ ይባላል) ታይቶባቸዋል በማለት የክትባቶቸን ደህንነት ወይም ጤናማነት ክትትል በሚደረግበት በእንደኛው ፕሮግራም የታየውን ማመሳከር ነበረባቸው፡፡ ይህ የቀረበው ደግሞ ቶም ሺማቡኩሮ በተባለ የሲዲሰ የክትባት ግበረ ሀይል ቡድን አባል በሆነ ሀኪም ነው፡፡

በዚህ መሠረት 300 መቶ ሚሊዮን ሰዎች ከተከተቡ በኋላ፣ የተከሰቱ ዳርቻ ጉዳቶች ክትትል በሚደረግበት ፕሮግረም የታየው (እሰከ ጁን 11፣ 2011 ባለው ጊዜ ውስጥ)

ማዮካርዳይቲስ ወይም ፐሪካረዳይቲስ (የልብ ጡንቻ ወይም የልብ ሽፋን መቁሰል ምልክት) ተገኝቶባቸዋል የተባለው

የፋይዘር ክትባት በኩል የመጀመሪያውን ክትባት ከወሰዱ በኋላ በ150 ሰዎች፣ ሁለተኛውን ክትባት ከወሰዱ በኋላ በ563 ሰዎች፣ መቼ ክትባት እንደወሰዱ ባልታወቀ በ78 ሰዎች ላይ ተከስቷል

ሌላው ተመሳሳይ ክትባት በሞደርና በኩል የመጀመሪያውን ክትባት ከወሰዱ በኋላ በ117 ሰዎች፣ ሁለተኛውን ከወሰዱ በኋላ በ264 ሰዎች እንዲሁም መቼ እንደወሰዱ ባልታወቀ በ54 ሰዎች ላይ ተከስቷል ተብሎ ሪፖርት ተደርጓል፡፡ ያው ቀደም ብሎ እንደተገለፀው መጀመሪያውን ከወሰዱት መሀከል 66 ፐርስነት ወንዶች ሲሆኑ፣ ሁለተኛውን ወስደው ከተከሰተባቸው መሀከል 79 ፐርሰንቱ ወንዶች ናቸው፡፡ አማካይ ዕድሜ በመጀመሪያው 30 አመት ሲሆን፣ ከሁለተኛው ክትባት በኋላ ደግሞ 24 አመት ነበር፡፡ የተሰማቸው የህመም ስሜት ደግሞ የደርት ህመም በቀዳሚነት የሚገኝ ሲሆን የትንፋሽ ማጠር ስሜት ሌለው ነበር፡፡ ሆስፒታል ውስጥ በምርመራ የታዩ የደምና የልብ ምርመራ በኢልክተሪካል ሆነ በሌላ መንገድ የታዩ ምልክቶች ነበሩ፡፡ የነዚህ ሰዎች ውጤት በተመለከተ፣ የልብ መቁስል ለመሆኑ ሁነታውን ያሟሉ ሰዎች 323 ሲሆን በወቅቱ 295 ከሆስፐታል እንደወጡ 9 ሆሰፒታል ውስጥ እንዳሉ ሪፖረት የተደረገ ሲሆን፣ 14 ደግሞ በድንገተኛ ክፍል ብቻ ታየተው የተመለሱ መሆናቸውን ተገልጧል፡፡

ዋናው ነገር፣ ችግሩ የታየ ሲሆን፣ በምን ያህል ሰዎች፣ እንደገናም ሕይወታቸው ያለፉ ሰዎች አለመኖራቸውን መገንዘብ ጥሩ ነው፡፡ ሁለቱ ክትባቶች ባጠቃላይ ሲታይ ሞደርና የወሰዱ 4.5 ሚሊዮን ሲሆን፣ የፋይዘሩን የወሰዱ ደግሞ 5.7 ሚሊዮን ሰዎች ነበሩ (እስከ ጁን 12 ባለው ጊዜ ውስጥ ነው)

አነዚህና ሌሎቸ ተጨማሪ ግኝቶችና አሃዞችን በማስላት፣ ይህ የታየው የልብ ጡንቻና የልብ መቁስል በሽታ በክትባቱ ምክንያት ቢሆንም በስፋት ሲሠጥ ለጠቅላላው ህብረተሰብ አደጋ አለው ወይስ የለውም የሚለው ውሰኔ ላይ መድረስ አለባቸው፡፡ በዚህ በወጣው ስሌት በሚሊዮን የሚቆጠሩ ሰዎች ወሰድውት ሁኔታው የታየባቸው ሰዎች ቁጥር በጣም አነስተኛ በመሆኑ፣ ሁለተኛ አነስተኛ ሆኖም የተከሰተባቸው ሰዎች በህክምና ርዳታ ቶሎ ማገገማቸው፤ ታይቶ ክትባቱን መወስዱ ጥቅም በጣም ከፍ ያለ በመሆኑ ክትባቱ እንዲቀጥል ተደርጓል፡፡ ሌላው ማስተዋል ያለብን ነገር ክትባቱን ወስደው የልብ ቁስለት ሊገኝባቸው የሚችልበት አጋጣሚ በጣም አነስተኛ ሲሆን፣ ይልቁንስ ኮቪድ ቢያዙ በክትባቱ ሊያዙ ከሚችሉበት በላይ የልብ መቁስል ሊከሰትባቸው እንደሚችል ይታወቃል፡፡ አንግዲህ ልጆች ኮቪድ ተይዘው ከሚከሰትባቸው ሌሎች ችግሮች ውጭ ነው፡፡ በአሃዝ ሲታይ እነዚህ ሁለት አይነት ክትባቶቸ ከወሰዱ በኋላ ባጠቃላይ የታያው የመጀመሪያውን በወሰዱና የተከሰተባቸው ሰዎች ቁጥር 4.4 ከአንድ ሚሊዮን፣ ሁለተኛውን ከወሰዱ በኋላ 12.6 ከአንድ ሚሊዮን ሰዎች መሀከል ነው፡፡ ይህ ምን ያህል አነሰተኛ መሆኑን ያሰገነዝበናል፡፡

ክትባቱ አንዲቀጥል ጉዳዩ የሚመለከታቸው የመንግሥት አካላት ብቻ ሳይሆን የተለያየ የሀኪሞች ማህበራት በተለይም የህፃናት ሀኪሞች አካዳሚ ክትባቱ መሠጠቱ እንዲቀጥል ይስማማሉ፡፡ ከአቅራቢዎች ሀኪሞች አንደኛው የራሷን ልጅ ያስከተበች መሆኑን ሰትናገር፣ እኔም ልጃችን ሁለቱን ክትባት ከወሰደች የቆየች መሆኑን አስታወስኩ፡፡

ክትባቱ ሲሠጥ፣ ወላጆች ሰለዚህ የልብ መቁሰል ሁኔታ ሊነገራቸው ይገባል፡፡ ማንኛውም መድሐኒት ሲሠጥ ሊከሰት ይቻላል የሚባል ዳርቻ ጉዳት መነገር አለበት፡፡ እንግዳ አይደለም፡፡

ወላጆች ልጆቻችሁን ማሰከተቡ የበለጠ ጥቅም አለው፡፡ ሆኖም ልጆች ክትባቱን ከወሰዱ በኋላ የደረት ህመም ስሜት ወይም የትንፋሽ ማጠር ስሜት ተሰማን ካሉ ቶሎ ወደ ህክምና ቦታ መውሰድና ለሀኪሞቸም ልጅዎ ክትባት መውሰዱን መናገር ተገቢ ነው፡፡ በአብዘኛው ወንዶች ላይ፣ በአብዛኛው ከሁለተኛው ክትባት በኋለ መታየቱንም ልብ ይበሉ፡፡ እንገዲህ ከአንድ ሚሊዮን ተከታቢዎች መሀል በ14 ሰዎች ላይ ይህ ነገር ተከሰተ ተብሎ፣ ገዳይ ሊሆን የሚችል ራሱም ቢሆን የልብ ቁስለት የሚያሰከትል ቫይረሰን ከመያዝ የሚያስጥል ክትባትን አለመውሰድ አደጋው የጨመረ ነው፡፡ በተለይም አዳዳሲ ቫይረሶች በየጊዜው በሚከሰቱበት ወቅት፡፡ ሌላው ደግሞ ልጆች በአብዛኛው እይተያዙ ከሆነ ወደየቤት ይዘውት እንደሚመጡ ግልፅ ነው፡፡ በተይም በቤት ውስጥ በዕድሜ የታደሉና ሌሎች በኮቪድ ቢያዙ አደጋ ላይ ሊያደርሷቸው የሚችሉ ተደራቢ ህመም ያለባቸው ሰዎች ሊኖሩ ሰለሚችሉ ልጆቹ ተከትበው በሽታው እንዳይሠራጭ ማድረግ ተገቢ ነው፡፡

ለሌችም አካፍሉ በተለይም ልጆቻቸውን ለማስከተብ እየተዘጋጁ ላሉና ላስከተቡም ወላጆች፡፡ በነገራችን ላይ ወደ በጋው ማለቂያ ደግሞ ክትባቱ ከ12 አመት ዕድሜ በታች መሠጥት የሚችልበት ሁኔታ ይፈጠራል፡፡ ያም በአሁን ወቅት  በዚህ ዕድሜ ክልል ባሉ ልጆች ላይ ጥናቶች እየተካሄዱ ሰለሆነ 

ተጨማሪ ርዕሶች

Miscellaneous 

ራሳቸው የሠጡትን ክትባት የወሰዱ ሰዎችን አትገቡም አሉ
የአውሮፓ ግሪን ፓስ (ይለፍ) ያስነሳው ጣጣ 
07/01/2021

የኮቪድ ክትባት በስፋት በአለም ደረጀ እየተሠጠ ነው፡፡ ቁጥሩ ከሶስት ሚሊዮን በላይ ተሻግሯል፡፡ ነገር ግን ወደ አራት ሚሊዮን የሚጠጋውን በኮቪድ መሞታቸው የሚታወቁትን ሰዎች ቁጥር አልደረሰበትም፡፡ አሁን ጥያቄው የትኛውን ክትባት የትኛው አገር ወሰደ የሚለው ነው፡፡
For More reading

ዕድሜያቸው ከ45 አመትና ከዛ በላይ የሆኑ ሰዎች ሊያነቡት የሚገባ
አዲስ የአንጀት ካንሰር ቅድሚያ ምርመራ (screening) መመሪያ

06/27/2021


በወረርሽኙ ተወጥረን፣ ለረዥም ጊዜያት ለሰዎች ህይወት ህልፈት ምክንያት የሚሆኑ ሌሎች በሽታዎችና ካንሰሮች መኖራቸው የተዘናጋን ይመስላል፡፡ ሆኖም ባለሙያተኞቹ ጉዳዮችን በመከታተል አዳዲሰ መመሪያዎችን እያወጡ ነው፡፡
ለዚህ አዲስ የአንጀት ካንስር ቀድሚያ ምርመራ መለወጥ ምክንያት በ43 አመቱ ሕይወቱ ያለፈው የሲኒማ ተዋናይ ነው፡፡ ብላክ ፓንተር የሚባለውን ሲኒማ ያየ ሰው ኮከብ ተዋናዩን ያስታውሳል ብዬ እገምታለሁ፡፡
ተዋናዩ ቻድዊክ ቦስማን በ2016 አንጀት ካንሰር እንዳለበት ከታወቀ ጀምሮ የተለያዩ ህክምናዎችን ሲያደርግ ቢቆይም፣ ካንስሩ ተስፋፍቶ ደረጃ አራት በመድረስ ገና እያደገ ያለው ይህን ኮከብ ተዋናይ በ43 አመት ዕድሜው ሕይወቱ አልፏል፡፡ የሱ ሞት የሙያ ባልደረቦችን ማሰደንገጡ ብቻ ሳይሆን በህክምናው አለም ደግሞ በተለይም በካንሰሩ በኩል፣ ሀኪሞችንም ያስደነገጠ ነገር ነው፡፡ በዚህ ምክንያት አንጀት ካንሰርን በተመለከተ ከዚህ በፊት የነበረውን መመሪያ እንደገና መመርመር አስፈላጊ ነበር፡፡ መመሪያዎች ሲወጡም ሆነ ሲቀየሩ የተለያዩ መረጃዎቸን በመመርኮዝ ነው፡፡ 

For more reading

When Nelson Mandela was studying law at the University, a white professor, whose last name was Peters, disliked him intensely.


One day, Mr. Peters was having lunch at the dining room when Mandela came along with his tray & sat next to the professor. The professor said, "Mr Mandela, you do not understand, a pig & a bird do not sit together to eat"  Mandela looked at him as a parent would a rude child & calmly replied,
*"You do not worry professor. I'll fly away,"* & he went & sat at another table.


Mr. Peters, reddened with rage, decided to take revenge. The next day in class he posed the following question: "Mr. Mandela, if you were walking down the street & found a package, & within was a bag of wisdom & another bag with money, which one would you take ?" Without hesitating, Mandela responded, "The one with the money, of course." Mr. Peters , smiling sarcastically said,
"I, in your place, would have taken the wisdom." Nelson Mandela shrugged & responded, *"Each one takes what he doesn't have."*


Mr. Peters, by this time was about to throw a fit, seething with fury. So great was his anger that he wrote on Nelson Mandela's exam sheet the word *"IDIOT"* & gave it to the future struggle icon.
Mandela took the exam sheet & sat down at his desk trying very hard to remain calm while he contemplated his next move. A few minutes later, Nelson Mandela got up, walked up to the professor & told him in a dignified polite tone, 
"Mr. Peters, *you signed your name on the sheet*, but you forgot to give me my grade."



በአንድ ጊዜ በሁለት የተለያዩ የኮሮና ቫይረሶች የተያዘችው ሴትዮ 07/12/2021

መቼም ክፉ ነጋሪ አትበሉኝ፤ ነገር ግን እንደ ባለሙያተኛ የማውቀውንና የሚፈራውን ማጋራት ጥሩ ነው ብዬ አምናለሁ፡፡ ምክንያቱም እነዚህ ችግሮች የአንድ ህሙም ችግር ሳይሆኑ የሁሉም የህብረተሰብ ክፍል ባጠቃላይ በሰው ዘር ላይ ሊከሰት የሚችሉ በመሆናቸው ነው፡፡

በሙያችን፣ አንድ ህሙም የተለያየ ዝርያ ባላቸው ነገር ግን ከአንድ የቫይረስ ቤተሰብ በመጡ ቫይረሶች ሲያዙ ማየት ብርቅ አይደለም፡፡ ነገር ግን አንድ ሰው በሁሉት ወይም በሶስት የተለያዩ ዝርያዎች በአንድ ጊዜ ሲያዝ አደጋው ብዙ ነው፡፡  ከወደ ቤልጀም በቅርብ ጊዜ የቀረበ ዘገባ ያልተጠበቀ ቢሆንም ማስደንገጡ አልቀረም፡፡ ይህን ጉዳይ የተለያዩ የዜና አውታሮች እየተቀባበሉ ለአንባቢ አቀርበውታል፡፡ በዘገባው የዘጠና አመት ዕድሜ ባለፀጋ የሆነች፣ አንድም የኮቪድ ክትባት ያልወሰደች ሴት ታማ ወደ ሆስፒታል ትዘልቃለች፡፡ ህመሙ እየጠናባት ነበር፡፡ ምርመራ ሲደረግ ኮሮና ቫይረስ እንዳለባት ይታወቃል፡፡ አሁን የሚሠራው ነገር፣ አቅሙ ባላቸው አገሮች፣ ኮሮና  ቫይረስ ሲገኝ የቫይረሱ ዝርያ ይመረመራል፡፡ ይህ ምርመራ ወሳኝ ነው፡፡ የትኛው የኮሮና ቁ 2 ቫይረስ ዝርያ እየተዘዋወረ መሆኑን ማወቅ ያስችላል፡፡ እንደሚታወቀው የኮሮና ቁ 2 ቫይረስ በየጊዜው አዳዲስ ዝርያዎችን እየፈጠረ ነው፡፡ ከነዚህ አዲስ ከተፈጠሩት መሀል በባህሪ ጠንከር ወይም ከፋ ያሉት አሳሳቢ ዝርያዎች ይባላሉ፡፡ እሰከ ቅርብ ቀን የአሳሳቢ ዝርያዎች ቁጥር ወደ አስር ደርሷል፡፡ አሁን በተራው አለምን እያተራመሰ የሚገኘው፣ መጀመሪያ በህንድ አገር የታየው በአዲሱ መጠሪያው ዴልታ የሚባለው ቫይረስ ነው፡፡ በዘጠና ስምንት አገሮች ተሠራጭቷል፡፡ በአፍሪቃም ወደ ሶሰተኛ ዙር ማዕበል እያመራ ያለው ይህ አዲሱ ዴልታ ሳይሆን እንደማየቀር ይገመታል፡፡ ከባህሪዎች አንዱ፣ ከዚህ በፊት ከነበሩት ቫይረሶች በበለጠ በፍጥነት የመሠራጨት ችሎታው ነው፡፡

ወደ ሴትዮዋ ልመልሳችሁ፡፡ በሴትዮዋ ላይ በምርመራ የተገኛው የኮሮና ቫይረስ ሲታይ አንድ ዝርያ ብቻ ሳይሆን ሁለት ዝርያዎች ሆነው ይገኛሉ፡፡ አንደኛው በእንግሊዝ አገር የታየው አልፋ የሚባለው ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ መጀመሪያ በደቡብ አፍሪካ የታየው ቤታ የሚባለው ቫይረስ ነው፡፡ ሴትዮዋ በሁለቱ ቫይረሶች ልትያዝ የበቃቸው ከተለያዩ ሁለት ሰዎች መሆናቸውን ዘግበዋል፡፡ ክትባት እንዳልወሰደች አስታውሱ፡፡ ካልወሰደች ደግሞ በቂ የመከላከል ዘዴ መጠቀም ይኖርባት ነበር፡፡ ሴትዮዋን ያስያዙዋት ሰዎች እነማን እንደሆኑ ግልፅ አይደለም፡፡ የዘጠና አመት ዕድሜ ያላት ይህች ሰው በህክምና ብትረዳም በሽታው በጣም ጠንቶባት ህይወቷ አልፏል፡፡ ለሞት ያበቃት በሁለት ቫይረስ ዝርያዎቸ መያዟ ይሆን የተረጋገጠ ነገር የለም፡፡ በህክምናው አለም፣ ኮሮና ቫይረስ ቁ 2 በተመለከተ፣ በሁለት የተለያዩ የቫይረሱ ዝርያዎች ለመያዟ በማስረጃ የተረጋገጠ ሁኔታ ቢኖር ሴትዮዋ የመጀመሪያ ናት፡፡

የተለያዬ የቫይረስ ዝርያዎች በአንድ ሰው ላይ መገኘት ከፍተኛ አደጋ አለው፡፡ ብታምኑም ባታምኑም (የቫይረስ ሴክስ) ይሉታል፣ የተለያዩ ዝርያዎች በአንድ ቦታ ሲኖሩ በሚራቡበት ጊዜ በመዳቀል ሌላ አዲስ ቫይረስ ዝርያ መፍጠር ይችላሉ፡፡ ይህንን እንኳን በኤች አይ ቪ የምናወቀው ነገር ነው፡፡ ፍራቻው ምንድን ነው፣ አዲስ የተደቀለው ቫይረስ ምን አይነት ክፉ ባህሪ ይዞ ይመጣል ነው፡፡ ፖለቲካ አወራህ አትበሉኝ እንጂ፣ ከዚህ በፊት እንዳየነው የዘር ፖለቲካ የሚያራምዱ ጥቂት ሰዎች ያውም በከፍተኛ ደረጃ፣ ራሳቸው ከተለያዩ ዘሮች የመጡ ናቸው፡፡ አንድ ሰው “ድብልቁ ነው ያስቸገረን” ሲል ሰምቻለሁ፡፡ ያም ሆኖ አብዛኛው ከተለያዩ ብሄረሰቦች ወይም ማህበረሰቦች የመጣው ህብረተሰብ ሰላም ወዳድና አብሮ መኖርን ናፋቂ ነው፡፡

ሌላው ደግሞ ከአንድ ቫይረስ የወጡ የተለያዩ ዝርያዎች ሳይሆን፣ የተለያያ የቫይረስ ዝርያዎች በአንድ ላይ ቢገኙስ የሚለው አስፈሪ ጥያቄ ነው፡፡ ለምሳሌ የኢንፍሉዌንዛ ቫይረስን ብትወስዱ፣ የወፎች፣ የአሳማዎች እናም የሰዎች የኢንፍሉዌንዛ ቫይረሶች አሉ፡፡ እነዚህ ርስ በራሳቸው የመዳቀል ባህሪ አላቸው፡፡ ለምሳሌ የሰው ኢንፍሉዌንዛ ከሰው ወደ ሰው የመሻገር ችሎታው ከፍ ያለ ነው፡፡ በሌላ ጎን የወፍ ኢንፍሉዌንዛው ደግሞ ከሰው ወደ ሰው መሻገር ላይ ደካማ ሆኖ ነገር ግን የማሳመምና የመግደል ችሎታው ከፍ ያለ ነው፡፡ አይጣልና እነዚህ ሁለቱ ተዳቅለው፣ የመሻገር ችሎታውን ከሰው፣ የመግደል ችሎታውን ከወፍ ዝርያው ኢንፍሉዌንዛ ያደቀለ አዲስ የኢንፍሉዌንዛ ቫይረስ ብቅ ቢልስ? ገምቱ፡፡ ለዚህ ነው፡፡ ተላላፊ በሽታ የዛ ማዶ መንደር ሰዎች ችግር ብቻ አይደለም፡፡ የሁላችንም ነው፡፡ አሁን ከህንድ ተነስቶ አለምን እያተራመሰ ያለው ዴልታ የህንድ ችግር ብቻ ሆኖ አልቀረም፡፡

ኮሰትር ወዳለ ነገር ስንመለስ፣ ክትባት አንወስድም የሚሉ ብዙ ዜጎች እንዳሉ እናውቃለን፡፡ መብታቸው ነው እንበል፡፡ ነገር ግን በቫይረሱ ተይዘው ቫይረሱን ወደ ሌሎች ሰዎች የማሻገር መብት ግን ሊኖራቸው አይገባም፡፡ አንከተብም ካሉ ከቢጤዎቻቸው ጋር ይቀላቀሉ፡፡ ያም አደጋ አለው፡፡ ምክንያቱም ቫይረሱ በተራባ ቁጥር አዳዲስ ዝርያዎች ሰለሚፈጥር መልሶ ለሁሉም የህብረተሰብ ክፍል አደጋሰለሚያስትል ነው፡፡ የሚገርመው እነዚህ ፀረ-ክትባት አቋም ያላቸው ሰዎች፣ ጉዳዩን የጤና ችግር ከማድረግ ይልቅ፣ የፖለቲካ ካደረጉት ስንብቷል፡፡ ደጋፊ ለማምረት የሚጥሩ ሰዎችም እየተጠቀሙባቸው ነው፡፡ አሁን በዚህ በአሜሪካ የወግ አጥባቂ ፖለቲካ አራማጅ የሆኑ ሰዎች ባደረጉት ስብሰባ ላይ፣ የአሜሪካ መንግሥት በሚፈለገው መጠን ሰዎችን ማስከተብ አልቻለም ተብሎ ሲነገር በደስታና በጩኸት ማጨብጨባቸውን ስንሰማ በጣም የሚያስደንግጥ ሳይሆን የሚዘገንን ሁኔታም ነው የሆነው፡፡ በምንም መልኩ ወገንተኝነት ዳኝነት አያውቅም፣ በፖለቲካውም እንዲሁ ነው፡፡

ለማንኛውም፣ የዚህን ቫይረስ ሥርጭት ለመቀነስ ሁላችንም እንረባረብ፡፡ ክትባት ባለበት ክትባቱን፣ ከዛ ጋር ተያይዞም በዕራፊ ጨርቅ አፍና አፍንጫን ሸፍኖ ከዚህ ጣጣ ማምለጡን ተመስገን ማለት ተገቢ ነው፡፡ በነገራችን ላይ፣ ከዚህ ቀደም፣ በኮቪድ በጣም የሚጎዱ ሰዎች ዕድሜያቸው ከ65 አመት በላይ የሆኑ እንደነበር ይታወቃል፡፡ በአሜሪካ፣ በዚህ ዕድሜ ውስጥ የሚገኙ ሰዎች ክትባቱን በብዛት ከወሰዱ የህብረተሰብ ክፍል እንደመሆናቸው፣ በኮቪድ ተይዘው ወደ ሆስፒታል የመግባት መጠኑ በጣም ቀንሶላቸዋል፡፡ የተከተቡ ሰለሆነ፡፡ በተራው ግን ሆስፒታሎችን እያጣበቡ ያሉት ዕድሜያቸው ከ18-49 አመት ያሉ ጎልማሶች ናቸው፡፡ እንደሚታወቀው፣ ክትባት አንወሰድም የሚለው ወገን በብዛት በነዚህ ዕድሜ ገደብ ውስጥ ያለው ነው፡፡ 
አካፍሉ

​​​​​​የድረ ገፁ ጉብኝት ቁጥር  ​In 2021: 146,937

አዲስ ፅሁፎች ሲወጡ ለማወቅ በኢሜልዎ ብቻ ይመዝገቡ/Subscribe/

አዲሱ የኮሮና (ዴልታ ቫይረስ) የኮቪድ ክትባትን ማምለጥ ይችል ይሆን? 
የኮቪድ ክትባት የወሰዱም ያልወሰዱም ሰዎች ሊያነቡት የሚገባ  06/26/2021


 ይህ የወረርሽኝ ወቅት ያልፋል እያልን ብንጠብቅም፣ አሳሳቢ የሆኑ ነገሮች መከሰታቸው አልቀረም፡፡ በአብዛኛው ከራሱ ከሰዎች ባህሪ የሚነሳ ነው፡፡ እንግዲህ ይህ የኮሮና ቫይረሰ ሥርጭቱን በቀጠለ ቁጥር አዳዲስ ዝርያዎች እየፈጠረ እንደሚሄድ ከተገነዘብን ቆይተናል፡፡ አዲስ የሚፈጠሩት ቫይረስ ዝርያዎች ቁጥር ሥፍር የላቸውም፡፡ ከነዚህ መሀከል ግን በኣሳሳቢነት ደረጃ የሚመደቡ አሉ፡፡ አለም አቀፉ የጤና ደርጅት የነዚህን አሳሳቢ ቫየረስ ዝርያ ቁጥር ወደ አስር ከፍ አድርጎታል፡፡ አሳሳቢ ተብለው የሚመደቡት የባሕሪ ለውጥ ሲያሳዩ ነው፡፡ እነዚህ ባህሪያት ደግሞ የሚከተሉት ናቸው፡፡ በመጀመሪያ አዲሱ ዝርያ ቀድሞ ከመጣው ዝርያ በበለጠ በፍጥነት መሠራጨት ሲችል ነው፡፡ አሳዛኝ ሆኖ አዳዲሶቹ ቫይረሶች በዚህ የተካኑ ናቸው፡፡ ከዚያ ቀጥሎ ደግሞ፣ ህምም የማስከተል ጉልበቱ ይጨምራል ወይ፣ የመግደል ችሎታው ይጨምራል ወይ፡፡ ሌላው ከፍተኛ አደጋው ደግሞ አሁን በመሠጠት ላይ ያሉ ክትባቶችን ማምለጥ ይችላል ነው ወይ፡፡
For more reading

Professor Yonas Geda on Stress, need to watch

ጎሽ የጤና ትምህርትና ምክር በአማርኛ
አዘጋጅና አቅራቢ ዶ/ር ገበየሁ ተፈሪ

Community health 

education in Amharic 

"Ethiopia Shall Rise”

by Kwame Nkrumah

President Kwame Nkrumah,
the first president of Ghana
once wrote a poem on Ethiopia 

Ethiopia shall rise 


Ethiopia, Africa’s bright gem 


Set high among the verdant hills 


That gave birth to the unfailing 


Waters of the Nile 


Ethiopia shall rise 


Ethiopia, land of the wise;


Ethiopia, bold cradle of Africa’s ancient rule 


And fertile school 


Of our African culture; 


Ethiopia, the wise 


Shall rise 


And remould with us the full figure 


Of Africa’s hopes  

And destiny.

Kwame Nkrumah


አዝጋሚ ኮቪድ  Long Covid  05/26/2021

በኮቪድ ምክንያት የመጣውን አጣዳፊ ህመምና ሞት የደረሰውን ጉዳት መለስ ብለ ከማየታችን በፊት፣ ይህ በሽታ ጥሎት ከሚሄደው ጠንቅ ጋር እየተፋጠጥን ነው፡፡ በህክምናው አለም ማለቴ ነው፡፡ በፈለገበት መልክ መገለፅ እየቻለ ያለው ይህ በሽታ ከአጣዳፊው ህመምና ሞተ ውጭ፣ ተይዘው በነበሩ ሰዎች ላይ ለረዥም ጊዜ መዘግየት ወይም ቶሎ ያልጠሩ የበሽታ ስሜትና ምልክቶች እያሳየ ነው፡፡ ይህ ሁኔታ በአንግሊዝኛ Long Covid እየተባለ ይጠራል፡፡ ቀለል ያለ የሚያግባባው መጠሪያ ይኸኛው ሰለሆነ እንጂ ሌላም መጠሪያ አለው፡፡ በአማርኛ ደግሞ፣ በቫይረሱ ከተያዙ በኋላ የታየባቸው የበሽታ ስሜት ሳይጠራ ሰለሚዘገይ አዝጋሚ ኮቪድ ለማለት መርጫለሁ፡፡ በርግጥም የሚስማማው ስም ይመስላል፡፡ For more reading

የአንጀት ኮቪድ የሚባል ነገር እንዳለ ያውቃሉ ወይ?
05/02/2021
ኮቪድ-19 የሳምባ በሽታ ብቻ አይደለም 
ኮቪድ-19 ተራ ጉንፋን ወይም ደግሞ ኢንፍሉዌንዛ እንዳልሆነ አስመስክሯል፡፡ ችግር የፈጠረው ምንም አይነት የሳል ስሜት ሳይኖራቸው በጨጓራና በአንጀት ብቻ በሚከሰቱ የህምም ስሜትና ምልክቶች ብቻ የሚታመሙ ሰዎች መኖራቸውን ባለመንገዘብ በተጨማሪም እነዚህ ህሙማን ወደ ህክምና መገልገያ ቦታዎች ሲቀርቡ፣ የያዛችሁ ታይፎይድ ፊቨር ነው እየተባሉ ወደ ቤታቸው መመለሳቸው በኢትዮጵያ ብቻ ሳይሆን በሌሎችም አገሮች፣ ህንድንም ጨምሮ የሚታይ ነገር ነው፡፡ For more reading