ጎሽ የጤና ትምህርትና ምክር በአማርኛ
አዘጋጅና አቅራቢ ዶ/ር ገበየሁ ተፈሪ

Community health 

education in Amharic 

እንኳን ደህና ተመለሳችሁ፡፡ ነገር ግን በርቀት 02/10/21
መንገደኞች ብቻ ሳይሆኑ የመንገደኞቹ ቤተሰቦች ሊያውቁት የሚገባ 

ቫይረሱ ሲከፋ የሚደረገው ጥንቃቄም ከፍተኛ መሆን አለበት 
ብዙ ጊዜ እንደዚህ አይነት መካሪና የሚያስጠነቅቁ መመሪያዎች ባለጉዳዩን ብቻ የሚመለከቱ አድርገን እንወስዳለን፡፡ ያ ግን ስህተት እንደሆነ ለመረዳት አያዳግትም፡፡ የሰው ሕይወት እያለፈ ነውና፡፡ ወገኖቻቸን፣ በአስቸኳይ ጉዳይ ይሁን ወይም ደግሞ የቫይረሱን ሥርጭትና ክፋት ችላ በማለት ወደ አገር ቤትና ሌሎችም ቦታዎች በአየር ይጓጓዛሉ፡፡
ለነሱ የወጣ ድንጋጌና ምክር አለ፡፡ ነገር ግን፣ ይህንን ምክር ከማንም በላይ በጥንቃቄ ማስተዋልና መተግበር ያለበት፣ የመንገደኛው ቤተሰብ ነው፡፡ እንደ ድሮው፣ የሚመለስን መንገደኛ በናፍቆት ከአውሮፕላን ማረፊያ ተቀብሎ ቤት ድረስ ማስተናገድ አሳሳቢና አደገኛ እየሆነ ነው፡፡ ይህም በተለይ አዲስ በተከሰቱ ቫይሶች አማካኝነት ነው፡፡ አዳዲሶቹ ሁሉም ማለት ይቻላል፤ ከሰው ወደ ሰው በቀላሉ የመሸጋገር ችሎታውን ተክነውታል፡፡ በመረጃ የቀረበው ደግሞ ከኢንግላንድ መጣ የሚባለው ቫይረስ፣ ሀይሉን ጨመር አድርጎ ሰዎች አንዲታመሙና ከዚያም ህይወታቸው ለማለፍ ምክንያት በመሆን፣ ቀድሞ ከታዩት ቫይረሶች የበለጠ ጉልበት እንዳለው ነው የሚታወቀው፡፡ የደቡብ አፍሪካው ዝርያ፣ በአገልግሎት ላይ ካሉ የኮቪድ-19 ክትባቶች አንዱን (የአስትራ ዜኔካ) እንዳይሠራ አድርጎታል፡፡

እነዚህ ቫይረሶች ታዩ ከተባሉበት ቦታ ወጥተው በሌሎች የአለም ክፍሎች ተሠራጭተዋል፡፡ የኢንግላንድ ተብሎ የሚጠራው ቫይረሰ ዝርያ፣ በአሜሪካ ከዘጠኝ መቶ በላይ በሆኑ ሰዎች ላይ ተገኝቷል፡
ይህን የመንገደኞች መመሪያ ለመንገደኞች ብቻ ሳይሆን ለመንገደኛ ቤተሰቦችም መድረስ አለበት በማለት አንደተለመደው ለአንባቢ አቅርቤያለሁ፡፡ ከፍተኛ ጥንቃቄ መደረግ አለበት፣ መንገደኞቹ ግፋ ቢል ለሁለት ሳምንታት ራሳቸውን ማግለል ሰለሚኖርባቸው ተቀባይ ቤተሰቦች አስቀድመው መዘጋጀት ይኖርባቸዋል፡፡ በቤት ውስጥ ዕድሜያቸው የገፉ ሰዎችና ሌላ ተደራቢ በሽታ ያለባቸው ሰዎች ካሉም እነሱ እንዳይያዙ ከፍተኛ ጥንቃቄ እንዲደረግ ይመከራል፡፡ ከነዚህ ቫይረሶች ጋር የድፍረት ድብብቆሽ ለመጫወት መሞከር ቤተሰብዎ ላይ አደጋ ሊያደርስ ይችላል፡፡ ጥፋቱ ሳያንስ ፀፀቱ ደግሞ  ከባድ ነው የሚሆነው፡፡

 ለመንገደኞች የወጣ መመሪያ
በዚህ አዳዲስ የኮሮኖ ዝርያ ቫይረሶች በተከሰቱበት ጊዜ፣ የአሜሪካ የበሽታ መቆጣጠሪያና መከላከያ ማዕከል የሚመክረው ከመንገድ ወይም ከመጓዝ እንድንቆጠብ ነው፡፡ ሆኖም የግዴታ ሆኖ መጓዝ ካለብን የተላለፈውን መመሪያ ማስታወስና ለመተግበር መዘጋጀት ከመጉላላት ያድናል፡፡
ለሁሉም መንገደኞች ከጉዞ ሲመለሱ አሜሪካ ከመግባታቸው በፊት የኮቪድ-19 ምርመራ በማድረግ ነፃ መሆናቸውን የሚያሳይ ማስረጃ መቅረብ አለባቸው፡፡ 
ወደ አሜሪካ ከመመለሳቸው ከሶስት ቀናት በፊት የኮቪድ-19 ምርመራ በማድረግ ነፃ መሆናቸውን የሚያስረዳ መረጃ ለአየር መንገዱ ማቅረብ አለባቸው፡፡
ከዚያ በፊት በኮቪድ-19 ተይዘው ከሆነ፣ ማገገማቸውንና ከቫይረሱ ነፃ መሆናቸውን የሚያሳይ ማስረጃና ከሚከታተላቸው ሀኪም ነፃ ናቸው የሚል መረጃ ማቅረብ አለባቸው፡፡
 
ከተመለሱ በኋላ ደግሞ
ከተመለሱ ከሶስት አስከ አምስት ቀናት ባለው ጊዜ ውስጥ የኮቪድ ምርመራ ማድረግና፣ ከተመለሱ አስከ ሰባት ቀን ድረስ ራሳቸውን ማግለል አለባቸው፡፡​
የምርመራው ውጤት በኮቪድ-19 አልተያዙም የሚል ቢሆንም፣ ሰባት ቀናት እስኪያልፉ ድረስ ራሳቸውን አግልለው በቤት ውስጥ እንዲቆዩ
በምርመራ በቫይረሱ መያዛቸው ከታወቀደ ደግሞ፣ የበሸታ ምልክት ተሰማቸውም አልተሰማቸውም ራሳቸውን በማግለል ከሌሎች ሰዎች ጋር እንዳይገኙ ሆነው መቆየት አለባቸው፡፡
ምርመራ ማድረግ ካልቻሉ፣ ከተመለሱ በኋላ ለአስር ቀናት ራስዎን አግልለው ይቆዩ
ምርመራ አደረጉም አላደረጉም፣ በተመለሱበት ቤት፣ ኮቪድ-19 ቢይዛቸው የጠና ህመም ወይም ወደ ሞት ደረጃ ሊያደርሳቸው ከሚሉ ሰዎች ራስዎን ለአስራ አራት ቀናት ማግለል ይኖርብዎታል፡

ይህ መመሪያ የሲዲሲ ቢሆንም፣ በሚኖሩበት ስቴት ያለውን ኮቪድን በተመለከተ የወጣውን ምክርና ድንጋጌ ይከታተሉ፡፡
በጠና ሊታመሙ የሚችሉ ሰዎች
ዕድሜያቸው ከ65 አመትና ከዛ በላይ የሆኑ (በአሜሪካ በኮቪድ ምክንያት ከሚሞቱ ሰዎች ከአስሩ ስምንቱ ዕድሜያቸው ከ65 አመታት በላይ የሆኑ ሰዎች ናቸው፡፡
ተደራቢ በሽታ ያለባቸው ሰዎችን ይጨምራል

በቂ እንቅልፍ የሰውነት መከላከያ አቅምን ያጠነክራል

እንቅልፍና ክትባትን ምን አገናኘው? 02/14/2021

 በቅርቡ ከአሪዞና ኢትዮጵያውያን ማህበረሰብ ጋር ኮቪድን በሚመለከት ውይይት ስናደርግ፣ ለተጠየቁ ጥያቄዎች መልስ ስሠጥ፣ በቂ አንቅልፍ መተኛት ለጤንነት ብሎም የሰውነት መከላከያ አቅምን ለማጠናከር ጥሩ ነው ብዬ ነበር፡፡ ያ አንግዲህ በቂ እንቅልፍ ካለማገኘት ጋር በተያያዘ ሊደረሱ የሚችሉ የሚታወቁ የጤና ችግሮችንና በማስታወስና የሰውነት የበሽታ የመከላከል አቅምም በእንቅልፍ ማነስ ደካማ ሊሆን እንደሚችል የሚታወቁ መረጃዎችን በማገናዘብ ነው፡፡

ሆኖም ተጨማሪ መረጃዎችን ለማግኘት፣ ከኮቪድ 19 ጋርም ግንኙነት ያለው ሁኔታ ይኖር ይሆነ ብዪ ክትትል ቀጠልኩ፡፡ “የሚገርም ነው!” ይላል ሶሰት አመት የሞላው የእህታችን ልጅ፡፡ American Academy of Sleep Medicine (AASM) የሚባል የባለሙያተኞች ማህበር ይህንን በሚመለከት ያወጣወን መካሪ ሀሳብ አየሁኝና እንደተለመደው ለናንተም ላካፍል ብዬ ወሰንኩ፡፡ በነገራችን ላይ፣ እንቅልፍ ከተነሳ፣ አሜሪካውያን ከሚገባው በላይ ደፋሮች ናቸው ይባላል፡፡ ያለ በቂ እንቅልፍ መኖር፣ ማለትም ቡናም ሆነ ሌሎችን አነቃቂ መጠጦች በመውሰድ በጣም መጠነኛ እንቅልፍ ሥራቸውን ያከናውናሉ፡፡ ወፍ እንደ አገሩ ይጮሃል አንደሚባለው፣ እኛም ነገሩን እንደ ጥሩ አርኣያ ወስደን እንቅልፉን ናቅ አድገን እንውተረተራለን፡፡ አደጋ አለው፡፡

ወደ ምክሩ ልመልሳችሁ፡፡ ከዛ በፊት ግን በጥናት የወጡ ሌሎች መረጃዎችን አንድ ሁለት ልበል፡፡ በ2020 የወጣ ጥናት የሚጠቁመው፣ የኢንፍሉዌንዛ ክትባት ከመወስዳቸው በፊት ለሁለት ቀናት በቂ እንቅልፍ ያገኙ ሰዎች ለክትባቱ ጥሩ ምላሽ አሳይተዋል የሚል ነው፡፡ በሌላ ተመሳሳይ ጥናት ደግሞ አንደዚሁ ከክትባቱ በፊት በቂ እንቅልፍ የነበራቸው ሰዎች ለሄፓታይትስ ኤና ሄፓታይትስ ቢ ክትባት ጥሩ ምላሽ አሳይተዋል የሚል መረጃ አለ፡፡

ለምን ወይም እንዴት ብሎ መጠየቅ ተገቢ ነው፡፡ ባጠቃላይ፣ እንቅልፍ በሚወሰድን ጊዜ፣ ሰውነታቸውን በቀን ከነበረው ውሎ ማረፍ ብቻ ሳይሆን፣ ለሚቀጥለው ቀን ዝግጅትም ለማድረግ ብዙ ሥራዎችን የሚሠራበት ጊዜ ነው፡፡ በመጀመሪያ ሲሰሩ የዋሉ ጡንቻዎችን ማደስ፣ የተጎዱ ሴሎችና የሰውነት ክፍሎችን መጠገን የሚደረገው በእንቅልፍ ጊዜ ነው፡፡ ከዛ ቀጥሎ ደግሞ በሆርሞኖች አማካኝነት፣ የመከላከያ አቅምን ማጎልበትና ማደስ፣ የተለያዩ፣ ሜታቦሊክ ይባላሉ፣ ሁኔታዎች ማስተካክልም ያደርጋል፡፡ አንጎል ደግሞ በተራው፣ በምንተኛበት ጊዜ፣ አዳዲስ ያገኛቸውን መረጃዎች በየቦታው በማስቀመጥ ለሚቀጥለው ቀን ዝግጁ ያደርገናል፡፡ እንደ ባለሙያተኞቹ ገለፃ አዳዲስ መረጃዎችን በየቦታው በማስቀመጥ የአዕምሮ ስሜታችን የተረጋጋ እንዲሆን በማድረግ እንደገናም ለሚቀጥለው ቀን ዝግጁ ያደርገናል፡፡ ይህን ሁኔታ ለመገንዘብ በቂ በየቀኑ የምናያቸው ነገሮች አሉ፡፡ በቂ እንቅልፍ ያልተኛ ሰው ጋር ውይይትም ማድረግ ይከብዳል፤ አንዳንዶች ቀጥታ ወደንጭንጭ እንደሚሄዱም እናውቃለን፡፡ ይህ የሚያሳየው በሀያ አራት ሰአት ውስጥ የሚገባንን የእንቅልፍ ድርሻ እንደምንም ብለን ማግኘት እንደሚኖርብን ነው፡፡ አለዚያ ሰውነታችን በውስጥ በኩል ለተሀድሶና ለጥገና ጊዜ አያገኝም፡፡ ይህን ነገር ሰው ሠራሽ በሆነው በመኪና እንኳን ብንመለከት፣ መኪናውን ለረዥም ጊዜ አቆመዋለሁና ያለማቋረጥ ለረዥም ጊዜ ላሽከርክረው የሚል ያለ አይመስለኝም፡፡ መኪናው በየተወሰነ ሰኣት መቆምና መብረድም ይኖርበታል፡፡ 

አሁን በዚህ በወረርሽኙ ጊዜ የታየ ነገር ቢኖር ብዙ ሰዎች በቂ እንቅልፍ የማያገኙ መሆናቸው ነው፡፡ በኮምፒውተር ወይም በስልኮቻችን ቤታችን ሆነን ስብሰባና ሥራዎችን ማካሄድ መቻላችን ደግሞ እንቅልፍን መናቅ ወይም ችላ ወደ ማለቱ አድርረሶናል፡፡ ከላይ የጠቀስኩት የባለመያተኞች ማህበር ይህንን በሚመለከት ባደረገው ሰፋ ያለ መጠየቅን የተመረኮዘ ጥናት፣ ከተጠየቁት ሰዎች 33% የሚሆነት በቂና ጤናማ የሆነ የእንቅልፍ ሁኔታ የተዛባባቸው መሆኑን፣ 30% የሚሆኑት ደግሞ በሰኣቱ እንቅልፍ ሊወስዳቸው ያልቻለ መሆኑን ሲመልሱ 29% የሚሆኑት ደግሞ በማታ የሚተኙት የዕንቅልፍ ጊዜ መጠን ላይ ለውጥ ያለ መሆኑን መልሰዋል፡፡

በቂ እንቅልፍን በሚመለከት፣ የባለሙያተኞቹ ማህበር የሚመክረው አብዛኞች ሰዎቸ በየቀኑ ሰባት ሰአታት መተኛት አለባቸው ነው፡፡ በየቀኑ የሚለውን ማስመር አስፈላጊ ነው፡፡ ብዙዎቻችሁ ይቀልዳል እንዴ ሳትሉ አትቀሩም፡፡ ሰባት ሰአት ከየት ይመጣልም ሳትሉ አትቀሩም፡፡ ዋናው ነገር፣ ከሚቀጥለው ቀን መበደር ክልክል ነው፡፡ ሰባት ሰአት እንቅልፍ ለአብዛኛቹ አዋቂ ሰዎች የሚሆን ምክር ነው፡፡

አሁን የኮቪድ ክትባት በስፋት ለህብረተሰቡ እንዲዳረስ ጥረት እየተደረገ ነው (በአሜሪካ)፡፡ በኢትዮጵያም ቢሆን፣ ባለሞያተኞቹ ከፍተኛ ጥረትና ዝግጅት እያደረጉ ነው፡፡ ትልቁ ማነቆ በቂ ምርት አለመኖሩ ሲሆን፣ በቂ ምርት ሲኖር ደግም ያው ሁላችንም የምናውቀው የኢኮኖሚ አቅም ወሳኝ ሊሆን ነው፡፡ ግን እዚህ ላይ፣ አጋጣሚው ቢፈጠር እንደተለመደው ሰብሰብ ብለን ክትባቶች ለኢትዮጵያውን እንዲዳረስ በመጠኑም ቢሆን አስተዋፅኦ ማድረግ የምንችል ይመሰለኛል፡፡

በአሜሪካ አሁን ክትባትና የክትባት አሠጣጥ በየስቴቶቹ መንግሥታት በኩል ሰለነበር፣ ያም እንደምናወቀው ችግርም ሰላለበት፣ በአሜሪካ አዲሱ ሳይንስ የሚያከብረው አስተዳደር፣ ክትባቱ በቀጥታ ወደጤና ተቋማት እንዲደርሰ በማድረግ ክትባት ማግኘት የሚገባቸው ሰዎች አንዲያገኙ ለማድረግ እየሞከረ ነው፡፡ እዚህ ላይ፣ አዳዲስ በሚከሰቱ የቫይረሱ ዝርያዎች ጋር ተያይዞ የሚነሳውን ችግር በማስተዋል፣ ክትባቱ ቶሎ ተዳርሶ፣ ከሌሎች የበሽታው ሥርጭት መከላከያ ተግባራት ጋር በመተጋገዝ የቫይረሱን በስፋት መሠራጨት ማቆም ተገቢ ነው፡፡ ቫይረሱ ካልተሠራጨና ካልተራባ አዲስ ዝርያ የለም፡፡ ይህን ሁሉም ማወቅ አለበት፡፡

ታዲያ የኮቪድ-19 ክትባት ከመውሰድዎ ከአንድ ቀን በፊት በቂ እንቅልፍ መተኛት ክትባቱን ከወሰዱ በኃላም እንዲሁ ለአንድ ቀን በቂ እንቅልፍ መተኛት፣ የሰውንት የመከላከያ አቅምዎን ስለሚያጎለብተው ለክትባቱ ጥሩ ምላሽ ይኖረዎታል ይላሉ ባለሙያተኞቹ፡፡ ይህ ምክር ከመሥመር የወጣም አይደለምና ሁላቸንም በፅሞና ልንቀበለውና ተግባራዊ ልናደረገው ይገባል፡፡

ባጠቃላይ ግን፣ በቂ እንቅልፍ አለማግኘት በሰውነት ላይ የሚያደርሰው ጉዳት ዝርዝ ሰፋ ያለ ነው፡፡ ከዚህ ጋር ተያይዞ የሰውነት ግዝፈት ወይም ከመጠን በላይ ክብደት ያላቸው ሰዎች አልጋ ላይ ጋደም ቢሉም በቂ እንቅልፍ የማያገኙበት ሁኔታ አለ፡፡ በእንግሊዝኛ Sleep apnea ይባላል፡፡ ትንፋሻቸው እየተቆራረጠ በቂ ኦከስጅን ወደ ሰውነታቸው ሰለማይደርስ ከፍተኛ ጉዳት ይደርስባቸዋል፡፡ በዚህ ሁኔታ ያገራችን ልጆች ጨምሮ ብዙ ባለሙያተኞች ምርመራ፣ ህክምናና ርዳታ የሚያደርጉም አሉ፡፡ ለወደፊት ትምህርቱን በቀጥታ ከነሱ ማግኝት አንችላለን፡፡ እስከዛ ደረስ ግን ምክሩን አስተውሉም አካፍሉም፡፡ በቂ እንቅልፍ ማግኘትን መናቅ የለብንም፡፡

መረጃ፡ Temporal Links Between Self-Reported Sleep and Antibody Responses to the Influenza Vaccine, International Journal of Behavioral Medicine (2020)