Community health 

education in Amharic 

ጎሽ የጤና ትምህርትና ምክር በአማርኛ
አዘጋጅና አቅራቢ ዶ/ር ገበየሁ ተፈሪ

መካንነት የሚያስከትለው ክትባቱ ሳይሆን ኮቪድ-19 ነው! 01/30/2021


ከመንገድ የተመለሰውን ባለቤቷን “በዛው በጨረሱህ እይሻልም ወይ” አለች ይባላል፡፡

ኮቪድ-19 የሚያስከትላቸው የጤና ችግሮች እየበረከቱ እንጂ እያነሱ አይደለም፡፡ ባጠቃላይ የማይገባበት የሰውነት ከፍል የለም የሚባልለት ይህ በሽታ፣ ሰሞኑን ከወደ ጀርመን በኩል በጥናት የቀረበ ፅሁፍ እንደሚያሳያው፣ በሽታው በወንዶች ላይ ወደመካንነት የሚያመራ ሁኔታ እንደተገኛባቸው ይጠቁማል፡፡ ምንም አንኳን አንድ ጥናትና ለመጀመሪያ ጊዜ የቀረበ ፅሁፍ ቢሆን፣ የዚህን በሽታ ባህሪ የተከታተለ ሰው፣ መካንነቱ ሊፈጠር ይችላል ወደሚለው ድምዳሜ ማድላቱ አይቀርም፡፡


በአንድ በኩል፣ አዲስ በሽታ ሰለሆነ፣ እሳከሁን እንዴት አልታወቀም ብሎ ማማት ያስቸግራል፡፡ በተጨማሪም፣ በአጣዳፊ ሁኔታ ላይ የሚሞቱ ሰዎች ወደ ማዳኑና ሥርጭቱን ወደ መግታቱ ያመዘነ እንቅሰቃሴ ነው ጎላ ብሎ የሚደረገው፡፡ መሆንም ይገባዋል፡፡


ወደ ጥናቱ ውጤት ልውሰዳችሁ፡፡ የጥናቱ ባለቤት ከሆኑት ዶክተሮች አንደኛው የሚሉት፣ የሳርስ ኮሮና ቫይረስ ቁጥር 2 (ሳኮቫ-2) በሰዎች የስፐርም ሴሎች ላይ ሰለሚፈጥረው ሁኔታ ብዙም የሚታወቅ ነገር አልነበረም ነው፡፡ ሰውየው ጀርመን ውስጥ በሚገኝ ዩኒቨርሲቲ ነው የሚሠሩት፡፡ Reproduction በተባለ መፅሄት የሚገልፁት፣ ሳኮቫ-2ና በስፐርም በሚገኙ ጠቋሚ ኮምፓውንዶችና በወንዶች ላይ ዘር የማፍራት ችሎታ ላይ የሚያመጣውን ለውጥ ለመጀመሪያ ጊዜ ያገኘነው እኛ ነን ይላሉ፡፡ ይህ አባባል፣ ለመጀመሪያ ጊዜ ወይም ፈር ቀዳጅ የሆኑ ግኝቶችን የሠሩ ሰዎች የሚኩራሩበት መግቢያ አረፍተ ነገር ነው፡፡ ለማንኛውም ጥናቱ የተካሄደው በኮቪድ-19 ታመው ባገገሙ ሰዎች ላይ ነው፡፡


የክትትል ጥናት ነው የተደረገው፡፡ ይህም ጥሩ ነው ምክንያቱም ነገሩ ካለፈ በኋላ የበሽተኞችን ቻርት በማገላበጥ የሚደረጉ ጥናቶች እንደክትትሉ ጠንከር ያሉ አይደሉም፡፡ በተደረገው ክትትል፣ በቫይረሱ መያዛቸው በላቦራቶር በተረጋገጠ 84 የኮቪድ-19 በሽተኛ የነበሩ ወንዶችና በበሽታው ተይዘው ባልነበሩ 105 ወንዶች ላይ ነው፡፡ ይህም ጥሩ ነገር ነው፣ ምክንያቱም በበሽታው ያልተያዙ ሰዎችን እንደማነፀፃሪያ አድርገዋል፡፡ በጥናቶች ላይ እንዱ ወሳኝ ነገርም ይህ ነው፡፡ ሌላ ማነፃፀሪያ መኖር አለበት፡፡


በጥናቱም የተደረገው፣ የተለያዩ ሰውነት ውስጥ የሚገኙ ኮምፓውንዶችን፣ ACE2 የተባለውን ቫይረሱ ወደ ሰውነት ሴሎች መግቢያ የሚጠቀምበትን ሞሎኪል ወይም ኤንዛይም ጨምሮ፣ የዘር ፈሳሽ (semen) ጥራተን ያካተተ ምርመራ ነው፡፡ ምርመራው በየአስር ቀናቱ እየተደረገ የስልሳ ቀናት ርዝመት ያለው ነበር፡፡


በጥናቱ ከተካቱት ወንዶች አብዛኞች በ30 አመት ዕድሜ ክልል ውስጥ ናቸው፡፡ የክብደት መጠናቸው ግን የተለያየ ነበር ይላሉ አጥኝዎቹ፡፡ ጥናቱ ከመጀመሩ በፊት፣ የዚህ የፆታ የሰውነት አካልና የዘር መተካት ባለሙያ የሆኑ urologist የሚባሉ ባለሙያተኞች ሰዎቹን በመመርመር ዘር መተካት(fertile)s የሚችሉ መሆናቸውን አረጋግጠዋል፡፡ በኮቪድ የተያዙት ህሙማኑ ጠንከር ያለ የኮቪድ በሽታም ነበረባቸው፣ ከአንድ ሰው በስተቀር፣ እናም ሰቴሮይድ በተባለ የመድሐኒት አይነትና ቀጥታ ቫይረሱን ሊያጠቃ ይችላል በሚባል መድሐኒት ህክምና ተድረጎላቸዋል፡፡
እንደ አጥኝዎቹ ዘገባ፣ ጥናቱ ሲጀመርና ከዛም በተደረገው ክትትል፣ በኮቪድ,19 ተይዘው የነበሩት ወንዶች፣ በዘር ፈሳሻቸው ውስጥ ከፍተኛ መጠን ያለው ACE2 ኤንዛይምና ሌሎ ኢንፈላሜሽን የሚያራምዱ የተለያዩ ኮምፓውንዶች ተገኝቶባቸዋል፡፡ በኮቪድ-19 ካልተያዙ ሰዎች ጋር ሲነፃፀር ሌሎችም ከኦክስጅን ጋር የተያያዘ በሴሎች ላይ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ኮምፓውንዶች በበሸታው ተይዘው በነበሩ ሰዎች ላይ በከፍተኛ መጠን ተገኝተዋል፡፡ በተለይም በስፐርም ሴሎች ላይ ሴሎቹን መጉዳት የሚችሉት ሁኔታዎች በበሽታው ካልተያዙ ሰዎች ጋር ሲነፃፀር በኮቪደ-19 ተይዘው በነበሩ ሰዎች ከመቶ ዕጥፍ በላይ ከፍ ባለ መጠን ነው የተገኙት፡፡


አንግዲህ ዘር የመተካትን ሁኔታ በተመለከተ የስፐርም ሴሎች ወሳኝ ናቸው፡፡ ዘር መተካት ችሎታቸው የሚቀንስበት ሁኔታዎች ሲኖሩ የሚታዩ ባህሪዎች የመጀመሪያው የስፐርም ሴሎች የእንቅስቃሴ ፍጥነት መቀነስ ሲሆን ሌሎው ደግሞ የራሳቸው የስፐርም ሴሎች መጠን መቀነስ ነው፡፡ በኮቪድ-19 ተይዘው በነበሩ ሰዎች ላይ ሲታይ፣ የስፐርም ሴሎች ቁጥር መጠን በ516% አንሶ የተገኘ ሲሆን፣ የስፐርም ሴሎች የመንቀሳቀስ ችሎታ ደግሞ በ209% አንሶ ታይቷል፡፡ ሌላው ዘር የመተካት ቸሎታ ጋር መቀነስ ጋር ተያይዞ የሚታየው ባህሪ ደገሞ፣ የስፐርም ሴሎች ቅርፅ ነው፡፡ ሥራ መተጓጎል የሚያስከትለውም የሴሎች የተፈጥሮ ቀርፅ ሲቀየር ነው፡፡ ታዲያ በዚህ ጥናት የታየው ደግሞ፣ በኮቪድ-19 ተይዘው በነበሩ ወንዶች ላይ፣ ካልተያዙት ወንዶች ጋር ሲነፃፀር በ400% የስፐርም ሴሎች ቅርፅ ተቀይሮ ተገኝቷል፡፡ ህም! ምን ቀረ ታዲያ?


ከላይ የተጠቀሱ በስፐርም ሴሎች ላይ የታዩ ባህሪዎች ዘር ከመተካት ችሎታ ማነስ ጋር በቀጥታ የተያያዙ ናቸው፡፡ ማለትም ወደ መካንነቱ የሚወስዱ ማለት ነው፡፡ አጥኝዎቹ የሚሉት፣ ከረዥም ጊዜ በኋላ ይህ የመካንነት ሁኔታ በሌሎች አንዳንድ ጊዘያዊ ይህን አይነት ሁኔታ መፍጠር በሚችሉ ክስተቶች ላይ እንደሚታየው ቀስ ብሎ የመሻሻል ሁኔታ ሊያሳይ የሚችል መስሎ የሚታይ ቢሆንም፣ በኮቪድ-19 በተያዙ ሰዎች ግን መካንነቱ በከፍተኛ ደረጃ ላይ ያለና በተለይም በኮቪድ-19 በጠና በታመሙ ሰዎች ላይ የከፋ ደረጃ እንደሚሆን ነው፡፡
የጥናቱን ውጤት ከተግባራዊ ሁኔታ ጋራ ሲያይዙት፣ አጥኝዎቹ የሚሉት፣ ልጅ መውለድ የሚፈልጉ ጥንዶች በጥንቃቄና ተዘጋጅተውበት አንዲሆን፣ ከዛም በኮቪድ-19 ታመው ካገገሙ ባሎቻቸው ልጅ መውለድ የሚፈልጉ ወይም የሚጠብቁ ሴቶች፣ ባሎቻቸው ተመርምረው ዘር መተካት መቻልና አለመቻላቸው በሀኪሞች ተመርመሮ እስኪረጋገጥ ደረስ ረጋ ይበሉ ነው የሚሉት፡፡
ይህን የማቀርበው ለማስደንገጥም አይደለም፡፡ ነገር ግን በጥናት የተረጋገጠ ውጤት ሰለሆነ ወገኖች "ሌላም አለ" ብለው እንዲጠነቀቁ ነው፡፡ ከላይ እንዳያችሁት በጥናቱ ውስጥ የተካተቱት ሰዎች አብዛኞች በ30 አመት ዕድሜ ክልል ውስጥ መሆናቸው ነው፡፡ ይህ ደግሞ፣ ባለማወቅም ይሁን ወይም በማን አለብኝነት የኮቨድ-19 የመከላከል ተግባርን ችላ በማለት እንዲያውም አንዳንዶች በማጣጣል ሲንቀሳቀሱ የሚታዩ ሰዎች የሚገኙበት የዕድሜ ክልል ነው፡፡ ገና አመት የሞላው ይህ በሽታ ብዙ ጉድ አለው፡፡ ቫይረሱም አንደምንከታተለው ባህሪውን እየቀየረ ነው፡፡ ወደ የት? የሚለውን መረዳትም አያዳግትም፡፡ እንግዲህ ጎልማሶቹ የቁጥር መጠናቸው ባይታወቅም ታመው ከሞት ቢተርፉም፣ ዘር መተካት የማይችሉበት ሁኔታ ከተፈጠረ ምን ሊባል ነው፡፡ ይህን ስል አንድ ዕውነት ይሁን ተረት የሚነገር ነገር ትዝ አለኝ፡፡


ያም፣ መንገድ ወጥቶ የተመለሰ ሰው፣ ባገራችን ነው፡፡ በነበረበት አካባቢ የነበሩ ሽፍቶች ይዘርፉታል፡፡ ቤት ባዶ እጁን ነው የገባው፡፡ ለሚስቱ እየነገረ፣ ጦር የት ሄደ? ሰትለው፣ ወሰዱት፣ ጋሻውስ? ወሰዱት፣ ጩቤውስ? ወሰዱት ይላታል፡፡ ሚስትዮዋም፣ ታዲያ ሌላ ምን አደረጉህ? ብላ ጠየቀች፡፡ ባልየውም ሳያቅማማ፣ ሰለቡኝ (ብልቴን ቆረጡት) ይላታል፡፡ እሷም ሳታቅማማ፣ በዛው በጨረሱህ እይሻልም ነበር አለችው ይባላል፡፡ ተረቴን መልሱ ይላሉ ያገራችን ሰዎች


ስለዚህ የኮቪድን መሠራጨት ለመካለከል በተለይም የደቡብ አፍሪካው የቫይረስ ዝርያ በየቦታው በታየበት ወቅት ነገ በእኔ ብሎ ማሰብ ጥሩ ነው፡፡ ሌላ አይደለም፡፡ ከኢትዮጵያ በዚህ ጉዳይ ሀላፊ ከሆኑ ሰው የመጣ አንድ ሀሳብ አለ፡፡ 'መ' የሚባለውን ፊደል እንደ መነሻ በመጠቀም እሳቸው የሚሉት፣ በስብሰባ አብሯቸው የነበረ በዚህ በኮቪድ ላይ አብረን የምንሠራ ፕሮፌሰር እንዳካፈለን፣ የሚከተለውን ይመስላል፡፡
መ------ማስክ በጊዜ፣ ቦታና በአደራረግ ክፍተት ሳይፈጥሩ ማድረግ
መ---- መታጠብ አጅን በውሃና በሳሙና ፣ አለዚያም በተገቢው አልኮል መወልወል
መ---- መራራቅ ሁለት ሜትር ርቀት ጠብቆ
መ-----መስብሰብ ማቆም፣ መቀነስ
ምን እንዳሉ መልክቱ ግልፅ ነው፡፡ ስማቸውን ለመጠቀም ለጊዜው ፈቃድ ሰላላገኘሁ ነው፡፡ ይልመድብን፡፡ የሰውን ሀሳብ ሳይጨልፉ ባለቤቱን እያሳወቁ መጠቀም ማለቴ ነው፡፡