GOSH HEALTH


Community health 

education in Amharic 

አሳ ጎርጓሪ ዘንዶ አወጣ 

​አሰፒሪንና ኮቪድ-19

መቼም ኮሮና ወይም ኮቪድ ከተከሰተ ወዲህ፣ እርስ በርስ አትነጋጋሩ የሚል የባቢሎን ግንባታ አይነት ርግማን ሳይወርድብን አልቀረም፡፡

በመሠረቱ፣ ኮሮና ቫይረስ ቁ 2 ነው አዲሱ ነገር፣ የሚያሰከትለው በሸታም እንግዳ ነው ሊባል ይችላል፡፡ ያ ግን ከሙያ ውጭ ለሆኑ ሰዎች ነው፡፡ ከዚህ በፊት ሳርስ የሚባል በሽታ ለተወሰነ ጊዜ አለምን ሲያሸብር፣ እንዳሁኑ ፖለቲከኛውም ሆነ፣ አንድ ቀን አንኳን በእጁ በሽተኛ ነክቶ የማያውቀው ምሁር ሃሳብ ሲሠጥ አላየንም፡፡

ይሕ ግን የተለየ ነው፡፡ ያላወቂው የሚሰነዝረው ሀሳብ ሌላ አላዋቂ ላይ ሲደርስ ጉዳት እየታየ ነው፡፡ ከታወቁ ጆርናሎች ወይም የጤና መፅሔቶች ተነበው የማያልቁ ሰለዚህ ቫይረስና በሽታ የሚወጡ ፅሁፎችን ሳያነቡ፣ ለሚፅፉትም ነገር መረጃቸወን ሳይጠቅሱ፣ አንዳንድ ሰዎች ለአንባቢ የሚያቀርቧቸውን ፅሁፎች መመልከት እየከበደ መጥቷል፡፡ እንደ ፖለቲካው፣ የራሳቸው ጉዳይ ነው ብሎ ማለፍ የሚቻልም አይደለም፡፡

ያላወቂ ሀሳብ ሲሰጥ የደረሰውን ጉዳት እናስታውስ፤

ክሎሮኪዊን ያድናል ተብሎ ሲነገር የሰሙ ባልና ሚስት፣ የአሳ ገንዳ ማፅጃ ኬሚካል በውሥጡ ክሎሮኩዊን ፎስፌት ያለበት አይተው፣ ከጨማቂ ጋር ደባልቀው በመጠጣት፣ ባልየው በግማሽ ሰአት ወስጥ ሲሞት፣ ሚስትየዋ ለወሬ ነጋሪ ተርፋለች፡፡

ክሎሮኩዊን ወይም በተሻለ መንገድ የተሠራው ሀይድሮክሲ ክሎሮኩዊን፣ ለኮቪድ ህክምና አይተሰጠ ነው፡፡ ውጤቱ አጥጋቢ ቢሆን ኖሮ፣ መደበኛ መድሀኒት ይሆን ነበር፡፡ ግን ገና ነው፡፡ አማራጭ በማጣት ነው የሚሰጠው፡፡ እንደዛም ሆኖ የልብ ትርታ መዛባት ሰለሚያሰከትል፣ አሁን ክሎሮኩዊን ዚትሮማከስ ከተባለ ፀረ-ህዋስ መድሀኒት ጋር እንዳይሠጥ ሆኗል፡፡ ማስታወስ ያለብን እነዚህ መድሀኒቶች በጠና ታመው ሆስፒታል ለገቡ ሰዎች የሚሠጥ ነው እንጂ አንደመከላከያነት ለመጠቀም ገና ጥናት ላይ ነው፡፡ ገና ያልታመመ ሰው ይህንን ለምን እንደሚወስድ ሁላችንም መጠየቅ የሚገባን ነገር ነው፡፡

ሰሞኑን ደግሞ፣ ቫይረሱን በዕቃዎች ላይ ለማፅዳት ያገለግላሉ ከተባሉት ኬሚካሎች አንዱ አልኮል ነው፡፡ ለማፅጃ ሲሆን ሰባ ፐርሰንት ይሆናል፡፡ ይህንን የሰማ አንድ የአሜሪካ ዜጋ፣ ሰባ ፐረስንት አልኮል በመጠጣት ቫይረሱን ለማጥፋት ሞከረ፡፡ ገና አልተያዘም፡፡ ነገር ግን ይህ ሙከራው ሆስፒታል በራፍ ነው ያደረሰው፣ በፀና ታሞ ድንገተኛ ክፍል ነበር፡፡ አግዚአብሔር ይርዳው፡፡

በነገራችን ላይ ወደ አፍ የምናሰገባው ነገር ቀጥታ ወደ ደም እንደማይሻገር ማወቅም ተገቢ ነው፡፡ አልኮሉ እንደሌሎች ኬሚካሎች ሁሉ በጉበት በኩል አልፎ ተጣርቶ ወደ ሰውነት የሚደረሰው፡፡ ችግሩ እግረ መንገዱን ጉበቱን ያቃጥላል፡፡ ሰውነት አንደ መኪና አይደለም፡፡ በፈለግን ሰአት በብዙ ውሀ የምናጥበው ወይም በሌላ መድሀኒትም ሆነ ኮምፓውንድ የምናጠራው ነገር አይደለም፡፡ ረቂቅ የሥራ ውጤት ነው፡፡ ከልክ በላይ መቀበል አይችልም፡፡ ውሀም ቢሆን፡፡ እዚህ ላይ ቫይታሚኖችን እንደልባቸው የሚቅሙ፣ ከመጠን በላይ ከወሰዱ ደግሞ ጥቅም የሚያገኙ የሚመስላቸው ብዙ እንደሆኑ አይካድም፡፡

ሰለ ቫይታሚኖች አንድ ልበላችሁ፡፡ በሁለት ይከፈላሉ፡፡ በውሀ ወይም በቅባት የሚሟሙ እንበል፡፡ በውሃ የሚሟሙትን ከመጠን በላይ ብንወስድ፣ ሰውነት የተረፈውን ያስወጣዋል፡፡ ሰው እንደልቡ ከመጠን በላይ ለሚወስደው ቫይታሚን መካዝን የለውም፡፡

በቅባት የሚሟሙትን ቫይታሚኖች ከመጠን በላይ መውሰድ ችግር ይፈጥራል፡፡ በቀላሉ ከሰውነት ማስወጣት ሰለማይቻል፣ ትርፍ ቫይታሚኑ ቶክሲሲቲ ማለትም በሰውነት ላይ ጉዳት ያደርሳል፡፡ የነዚህ ቫይታሚን ወገኖች፡ ቫይታሚን ኤ፣ ዲ፣ ኢ ይገኙበታል፡፡

ሰለዚህ ከመጠን በላይ በመወስድ ጠቀሚታ አለመኖሩ ብቻ ሳይሆን ጉዳት አለው፡፡ በርግጥ በፍሪጅ የከረረ ምግብ በሚበላበት አገር፣ ተመጣጣኝ ምግም በማይገኝበት ቦታ፣ በየቀኑ ለሰውነት የሚያሰፈልጉ ቫይታሚንና ንጥረ ነገሮች ጉደለት ይኖራል፡፡ ያንንም በቀን አንድ ጊዜ ብቻ በሚወሰዱ በልክ የተሠሩ ቫይታሚንና ንጥረ ነገሮች መውሰድ ተገቢ ነው፡፡ በየቫይታሚን መያዣዎች ጀርባ፣ በጥቃቅን የተፀፉትን ብታነቡ፣ Daily requirement የሚል ነገር ታያላችሁ፡፡ ሰለዚህ ሰውነት በቀን ለቀኑ የሚያሰፈልገውን መጠን መወስድ ነው፡፡ እንደ ግመል ሻኛ፣ ከመጠን በላይ የምንወስደውን ነገር ማካማቻ የውስጥ ሰውነት የለውም፡፡

ሰለ ኮቪድ ለመግለፅ፣ ያልታመመ ወይም ያልተያዘ ሰው አለ፣ የተጋለጠ ቫይረሱ ያልያዘው ሰው አለ፣ የተያዘ ምንም የበሽታ ምልክት የማሳይ ሰው አለ፣ የተያዘ ግን ቀለል ያለ ህመም ይዞት የሚድን ሰው አሉ (ወደ ሰማንያ ፐረስንቱ በዚህ ምድብ ውስጥ ነው ያለው)፣ ከዚያ ደግሞ ተይዞ በሽታው የሚጠናበት አለ (በጥናት የታየው ወደ 14 ፐረስንት)፣ ተይዞ በሽታው መጥናት ብቻ ሳይሆነ ለህይወት አስጊና ለሕይወት ማለፍ ደረጃ የሚደርስ አለ (በጥናት ወደ 6 ፐርሰንት)

አሁን በሽታው የጠናባቸው ሰዎች፣ ኮቪደ የሚገለጥባቸው ስሜትና ምልክቶች አሉ፡፡

ይህ ቫይረስ እንደየነው ከሆነ ከአንጎል ጀምሮ፣ የአንጀትና ጨጓራን በመውረር ይታወቃል፡፡ ሳምባ ዋና መግቢያና መውጫው ነው፡፡ ትልቁ ችግር የመጣው፡፡ ይህ ቫይረስ ወደ ሰውነት በሚዘልቅበት ጊዜ፣ ሰውነት ሌላ ጊዜ ወራሪ ቫይረስ ሲመጣ አንደሚያደርገው ሁሉ፣ ቫይረሱን ለማጥቃት የተለያየ ሴሎችን መጠቀም፣ ከነዚህ አጥቂ ሴሎች ደግሞ የተለያዩ ኬሚካሎችን ይጠቀማል፡፡ እንግዲህ የዚህ የሰውነት መካለክል፣ ከመካለክል አልፎ ቁጣ በመሰለ መንገድ ከመጠን በላይ የሚለቃቸው ኬሚካሎች ናቸው ችግር የፈጠሩት፡፡ ባጠቃላይ የነዚህ ኬሚካሎች መለቀቅ ኢንፍላሜሽን ይባላል፡፡ ይህ ሁኔታ ሲከፋ፣ ራሱን የሰውነት ክፍሎች ማጥቃት ይጀምራል፡፡ በዚህ መልክ ሳንባ ራሱ ጥቃት ይደርስበታል፣ ጉበት፣ ኩላሊትም አንዲሁ፡፡ በዚህ በሚፈጠረው ቅጥ ያጣ የሰውነት ቁጣ ምክንያት፣ ከዚህ በፊት በስርእት በቁጥጥር የሚካሄዱ የሰውነት ሥራዎች ይዛባሉ፡፡ አንዱ የሚታየው ነገር፣ የደም መርጋት ነው፡፡ የደም መርጋት ደግሞ እንደሚከሰትበት የሰውነት ክፍል አደጋ ከፍ ያለ ነው፡፡ ኮቪድ ኖረም አልኖርም፣ የረጋ ደም ተቋጥሮ ወደ ሳምባ በሚሻገርበት ጊዜ፣ ለሰምባ ክፍሎች ደም የሚያደረሱ የደም ሥሮችን ሲዘጋ፣ ሳምባ ሥራውን ያቆማል፡፡ እንደተዘጋው የደም ሥር ትልቅነት የህይወት ህልፈት ያስከትላል፡፡ ይህ አዲስ ነገር አይደለም፡፡

ታዲያ ማንኛውም አይነት ከፍተኛ ጥቃቅ ሳምባ ላይ በሚደርስበት ጊዜ፣ ሳምባ ሙሉ በሙሉ መሥራት ካልቻል፣ ሰውነት አኮስሰጅን አያገኝም፡፡ እዚህ ላይ ነው እንግዲህ በአፍና ባፍንጫ በኩል ኦክስጅን ሲሠጥ የምታዩት፡፡ ሳምባ በጣም ከተጎዳና በሽተኛው በራሱ መተንፈስ ካቃታው፣ አርቴፊሻል መተንፈሻ (Ventilator) ላይ ይደረጋል፡፡ ቪንቴሌተሩ፣ ሰውየወን በመተካት አየር ማስወጣትና ማስገባት ነው ሥራው፡፡ ቪንቲሌተር መድሐኒት አይደለም፣ ቪንቴሌት መጠቀም ማለት ብቻውን ማዳን ማለት አይደለም፡፡ ሰውየው ካለበት በሸታ አገግሞ፣ ሰውነቱ ጠንከር ብሎ በራሱ በቂ መተንፈስና በቂ ኦክስጅን ማስወጣትና ማስገባት አስኪጀምር የተውሶ ሳመባ ነው፡፡ ይህ ደግሞ ለኮቪድ ብቻ አይደለም የሚደረገው፡፡ በመኪና አደጋ ራሱ ለሳተ ሰው፣ አንጎል ወደ ሥራው እሰኪመለስ ደረስ በተውሶ ሳምባ ይቆያል፡፡ አስብን የምንተነፍስ አታድርጉት፣ በፕሮገራም ነው፡፡ አስብን የምንተነፍስ ቢሆን፣ ስንተኛ በዛው ነበር የምንሄደው፡፡ በድሮ የግሪክ አፈታሪክ መሰለኝ፣ አንድ ርግማን ነበር፡፡ ርግማኑም ትንፋሹን አስቦ እንዲተነፍስ የሚል ነበር፡፡ የተረገመው ሰው መተኛት አይቸልም፡፡
በኮቪድ ጊዜ ቪንቲለተር የተፈለገው ዋናው ነገር፣ የበሽታው ዋና መግደያ መንገድ ትንፋሸ በማሣጣት በመሆኑ ነው፡፡

አንግዲህ ከላይ ካስታወሳችሁ በጣም አነስ ላሉት ለነዚህ ሰዎች፣ ኢንፍላሜሽን የሚባለውነ ነገር አደጋ ላይ የጣላቸው መሆኑ ስለሚታወቅ፣ የኢንፍላሜሽን ምልክት ናቸው የሚባሉና የደም መርጋት ምልክት የሚባሉ የተለያዬ ብዛት ያላቸወ በደም የሚሠሩ ምርምራዎች ይደረጋሉ፡፡ ይህ ኢንፍላሜሽን ገና ከጥዋቱ የታወቀ ነገር ነው፡፡ በአብዛኛው ኢንፍላሜሸን (የሰውነት ቁጣን) ረገብ ለማድረግ፣ ሰቴሮይድ የሚባሉ የመድሐኒት ወገኖች መጠቀም ከተጀመረ ቆይቷል፡፡ የቻይኖችን የህክምና ዘገባ ያነበበ ካለ፣ ይህንን በሚገባ መረዳት ይችላል፡፡

መድሐኒቶች የተለያየ አይነቶች ይሠጣሉ፡፡ ከሚሰጡት የመድሐኒት ወገኖች ጥቂቶቹ፣ የሰውነት የመከላከያ አቅም ወይም ኢሙየኒቲ (Immunity) ለማለዘብ የሚሠጡ ናቸው፡፡ ደምበኛው ፍቱን የተባለ መድሐኒት እስከሚገኝ ብዙ የሚደረጉ ነገሮች አሉ፡፡ ይህን በባለሙያዎች በውል የሚታወቅን ነገር፣ አደባባይ ማውጣቱ ጠቀሜታ ቢኖረውም፣ ለብዙ ሰዎች በሚገባቸው መንገድ መግለፁ አስቸጋሪ ነው፡፡

ይህንን ቆንፀል አድረጎ አውጥቶ፣ በሙያው ላይ ያሉ ሰዎች የሚያደርጉትን አያውቁም አይነት አቀራረብ በጣም የሚገርም ሳይሆን የሚያሳዝንም ነው፡፡ አንድ ቀን ኢንተንሲቪስትና ሌሎች ሀኪሞች የሚያደርጉትን ኮንፈረንስ ገብተው ቢከታተሉ፣ ሀኪሞቹ በሥራቸው ላይ የሚደርጉትን ነገር፣ የሚጥሩትን ነገር፣ የሚሄዱበትን ሳይነሳዊ አቀራረብ መመልከት ያስችል ነበር፡፡ በማያውቁት ነገር ጠበብት ለመምሰል መሞከርም ተገቢ አይደለም፡፡ ዝም ተብሎ ማለፍ ይቻላል፣ ነገር ግን፣ እነዚህ ሰዎች የሰሙ ወይም ፅሁፋቸውን ያነበቡ ሌሎች አደጋ ላይ እየወደቁና ሲወድቁም ሰለሚታይ የግድ መግለፅ አስፈላጊ ነው፡፡

ኮቪድን ለመከላከል ተብሎ ስለሚፃፉ ነገሮች አስኪ አንድ እንበል፡፡ በሽታን ለመከላከል፣ በተፈጥሮም ሆነ በሰው ሰራሽ በኩል፣ ወራሪ ባክቴሪያ ወይም ቫይረሱን የሚደመስስ እንቲ ቦዲ መፍጠር ነው፡፡ ሰወ ሠራሽ ሲሆን ክትባት ይባላል፡፡ በተረፈ ሰው በበሽታው ተጠቅቶ ሲያገገም ለአንዳንድ በሽታዎች እንቲ ቦዲ ይፈጥርና ተመልሶ እንደማይያዝ ይሆናል፡፡ ለምሳሌ ሄፒታይትስ ኤ (የወፍ በሽታ)፣ ጉድፍ፣ ሄፓታይተስ ቢ፣ የመሳሰሉትን ይጨምራል፡፡

እንግዲህ ለኮቪድም ክትባቱ ጥናት ላይ ነው፡፡ የሚጠናው ኮምፓውንድ ከተገኘ ሰንብቷል፡፡ ታዲያ ይህ ኮምፓውንድ መስራትና አለመስራቱ በምን ይታወቃል? መጀመሪያ እንደማናቸው መድሐኒት ጥናቶች፣ ሰውነት ላይ ጉዳት አለማድረሱ ይጠናል፡፡ ያንን ካለፈ ወደ ሚቀጥለው ደረጃ ይሄዳል፡፡ ልብ በሉ በዚህኛው ደረጃ፣ ሰዎች በሁለት ወገን ይመደባሉ፡፡ ማለት ለጥናት የተመለመሉት፣ አንዱ ወገን ትክክለኛ ለክትባት የተዘጋጀውን ኮምፓውንድ እንዲወሰዱ ይደረጋል፡፡ ሌላኛው ወገን ደገም፣ ክትባት የሌለው ማስመሰያ መድሐኒት ይሠጣቸዋል፡፡ በነገራችና ላይ ሁለቱም ወገኖች ምን እንደተሠጣቸው አያውቁም፡፡ ክትባቱ ወይም ማስመሰያው፡፡ አሁን ሁለቱም ወገኖች አኩል በሆነ ደረጃ ለባይረሱ ይጋለጣሉ፡፡ ክትትልም ይደረጋል፡፡ ይህ ሲሆን፣ በሚጣው ውጤት ላይ ተፅዕኖ እንዳደፈጥር፣ ሁለቱም ወገኖች፣ በዕደሜ፣ በጾታና በሌሎችም ነገሮች አኩል በሆነ ደረጃ ነው የሚከፈሉት፡፡ እንግዲህ ክትትል እየተደረገ፣ በነገራችን ላይ፣ በደንበኛ ጥናት፣ መርማሪዎች ወይመ አጥኝዎች የትኛው ወገን ክተባቱ የትኛው ወገን ማስመሰያ እንደተሠጠው እንዳይውቁ ሊደረግ ይቻላል፡፡ ታዲያ በክትትሉ ወቅት፣ በቫይረሱ ሰው መያዝ ሲጀምር፣ ፋይሉ ይታይና ክትባቱን ወይስ ማስመሰያው መውሰዱ እንዲታወቅ ይደረጋል፡፡ በቁጥር በሰታቲሰቲክ በተደገፈ፣ ክትባቱን ያልወሰዱ ሰዎች ክትባቱን ከወሰዱ ሰዎች በበለጠ በቫይረሱ መያዛቸው ከታወቀ፣ ጥናቱ ከመሀል ተቋርጦ ክትባቱ ለሁሉም እንዲሠጥ ይደረጋል፡፡ እንግዲህ በዚህ መልክ ነው፣ ክትባቱ ያስጥላል የሚባለው፣፡፡

አሁን አንግዲህ ከነጭ ሽንኩርት ጀምሮ፣ ቃሪያ፣ አረቄ፣ ማር፣ ሎሚ፣ ይከላከለሉና ተመገቡ ሲባል፣ መከላከላቸው አንዴት ታወቅ ብሎ መጠየቅ ለምን ያስቸግራል፡፡ የሚያስጥሉ ቢሆን ዘጠኝ ሺ የአሜሪካ ሀኪምና ነርስ ራሳቸውን ከኮቪድ ያስጥሉ ነበር፡፡ እኛ ሞኝ ሆነን መሆን አለበት፣ እንደዚህ የሚከላከል ነገር እያለ አደጋ ወዳለበት የህክምና ቦታ የምንሄደው፡፡ የሌሎቹስ መቼም፣ አረቄ ሰልፍ ውስጥ መግባቱ ነው የሚገርመው፡፡ አልኮል የመከላከያ አቅም እንደሚያደክም ካወቅን ሰንብተን፣ ተው በምንልበት ጊዜ የኮቢድ መከላከያ ሆኖ ብቅ አለ፡፡ ይገርማል፡፡

ከመድሐኒቶች ወገን ደግሞ አሁን አስፒሪን ሰልፍ ገብቷል ብሎ እንድ ሰው አጫወተኝ፡፡ የመካሪው ሎጂክ፣ የኮቪድ ህሙማን በደም መርጋት ሰለሞቱ አስፒሪን ይረዳል ነው፡፡ በኮቪድ ከሞቱ ሰዎች ስንቱ ደም መርጋት እንደደረሰበትም የተገነዘቡም አይመስልም፡፡ እሺ ይሁን፣ የታመሙት ደም መርጋት ሲታይባቸው የሚሠጥ መድሀኒት አለ፡፡ እንግዲህ ገና በቫረሱ ያልተያዙ ሰዎች፣ የታመሙ ሰዎች የሚወስዱትን አይነት መድሀኒት ለምንድን ነው የሚወስዱት ብሎ መጠየቅ ተገቢ አይሆንም ወይ፡፡ ወይስ ድንገት በቫይረሱ ብንያዝ የደም መርጋቱን ሰለሚካለክል እንወሰድና አንጠብቅ ነው፡፡ ከቪድ በደም መርጋት ብቻ አይደለም የሚገድለው፡፡ የሚገድለው ሰው ቁጥር በንፅፅር ከሌሎቹ ዘመዶቹ ቫይረሶች አነስ ያለ በሚስልም፣ በፈለገው መንገድ ሰው እየጠለፈ ነው፡፡

ሌላው ነገር፣ እንዲያው፣ ላስተዋለ ሰው፣ ለስተሮክና ለሌላም ተብሎ አስፒሪን ይሠጣል፣ የሚወስዱም አሉ፣ እስኪ ሚሊግራሙን አስተውሉ (ከነስሙ ቤቢ አስፕሪን ነው የሚባለው) 81 ሚሊግራም ነው፡፡ ሀኪሞች ስስታም ሆነው 81ሚሊግራም ብቻ የሚያዙት? አይደለም፡፡ አስፕሪን ከመጠን በላይ ከሆን፣ ራሱ ይገድላል፡፡ አንደኛው መንገድ የጨጓራ አልሰር መፍጠር፣ አልሰር ካለም በደም መፍሰስ ነው፡፡ አንግዲህ በተራ አነጋገር አስፒሪን ከህመም ማሰታገሻነት የተነሳበት ዋናው ምክንያት ይህ በደም ማቅጠን ምክንያት የሚያሰከትለውን ደም መፍሰስ በማስተዋል ነው፡፡  ማርና ቅቤውን እንደፈለጋችሁ፣ አስፒሪንን ግን ተውት፣ አሁን ሆስፒታል በተጨናነቀበት ዘመን፣ በጨጓራ አልሰርና በደም መፍሰስ ሁኔታ መገኘት ምን እንደሚያስከትል ማወቅ ጥሩ ነው፡፡

እንዳው በነገራችን ላይ፣ ኮቪድ ኢትዮጵያ ውስጥ አልተሠራጨም (ባደረገልን) እየተባል፣ መቼ ተጋልጦ ነው፣ ይህ ምግብ ያ መድሐኒት ያስጥላል ተብሎ የሚነገረው፡፡ ገና ጦር ግንባር ሳይደርሱ፣ ሳይዋጉ አሸናፊ መሆን ማለት እኮ ነው፡፡

መደምደሚያ፡፡ እያንዳንዳችን፣ እንደ አጅ አሻራችን፣ በመከላከያ አቅማችን የተለያየን ነን፡፡ ይህ ደግሞ በሌሎች በሸታዎች የታየም ነገር ነው፡፡ ለማንኛውም የመከላከያ አቅምን ከሚየድክሙ ነገሮች አንዱ ተመጣጣኝ ምግብ በበቂ መጠን አለመውሰድ ነው፤ የሰውነተ እንቅስቃሴ አለማዘውተርም ሌለው ነው፡፡ ከዚያ ውጭ አልኮል የመከላከያ አቅም ያደክማል፤ የአእምሮ ጭንቀትም የመከላከያ አቅም ያደክማል፣ ሰውነት ከሚጎዱ ነገሮች፣ ሲጋራና ዕፅ ማጨስ፣ ከመጠን በላይ መወፈር፣ ሌሎች ተደራቢ በሽታዎች መኖርም ችግር ያስከትላሉ፡፡ አንድን ነገር ከመጠን በላይ በትርፍ መመገብ ጉዳት እንጂ ትርፍ የለውም፡፡

ይልቁን፣ ተመጣጠኝ ምግብ፣ በቀን አንድ የሚወሰድ ቫይታሚንና ሜኒራሎች፡፡ አሱም እኮ የምንመገበው ምግብ በቂ አይኖረው ተብሎ ነው፡፡ ወደኋላ ብንመለስ፣ ቫይታሚን የሚባል አንክብል አልነበረም፡፡ የሰውነት እንቅስቃሴ፣ የአእምሮ ጤንነት ላይ አተኩረን፣ ሌሎች መደረግ የሚገባቸው መከላከያ ማድረግ ነው፡፡ ሌላ ሚስጥሪ የለውም ይህ ቀን እሰከሚያልፍ ከሰው ሸሹ ነው መልክቱ፡፡

መልካም ንባብ

ማስክዎን የሚያወልቁባቸው ቦታዎች ያጋልጡዎት ይሆን? 4/18/20

 ሀሉም ሰው ማሰክ እንዲያደርግ ሲመከር፣ ዋናው ምክንያት፣ በቫይረሱ የተያዙ ሰዎች በሚተነፍሱበት፣ በሚያስነጥሱበት ወይም በሚያስሉበት ጊዜ፣ ከትንፈሻቸው የሚወጡትን ቫይረስ የተሸከሙ ጠብታዎችን ለመገደብ ነው፡፡ አሁን እንግዳ የመሰለው፣ ግን ከመጀመሪያው የታወቀው ነገር፣ በቫይረሱ ተይዘው የበሽታ ምልክት የማያሳዩ ሰዎች ለቫይረሱ መተላለፍ ብቻ ሳይሆን በፍጥነት ለመሠራጨት ምክንያትም መሆናቸው ነው፡፡

ጥሩ ምክር ነው፣ እርስዎም ምክሩን ሰምተው ማስክ አድርገው ሲወጡ ለሌሎቹም ምሳሌ ሰለሚሆኑ፣ ማሰብ ያለብዎት፣ ቫይረሱ ባይኖርብዎት አንኳን፣ ሁሉም ሰው እንደስዎ ማሰክ ካደረገ፣ ካለባቸው ሰዎች የሚወጣው ቫይረስ ሰለሚገደብ በምሳሌ ያደረጉት ነገር፣ አስዎንም ሆነ ሌሎችን ከመያዝ እንዲከላከል የረዱ መሆኖዎን በማሰብ በሚችሉት መንገድ ሥርጭቱን ለመግታት ከሚታገሉት ወገኖች ራስዎን ይመድቡ፡፡

አሁን፣ ሁላችንም ለተወሰነ ሰከንዶች ቆም ብለን ብናስብና ብንጠይቅ፣ የጤና ባለሙያ ሆኑ ሌላም፣ ማስክዎ  ከፊትዎ የሚያውልቁባቸው ቦታዎችን ይቁጠሩ፡፡

አንደኛው በግልፅ ለብቻዎ ሲሆኑ፣ በመኖሪያ ቤትዎ ወይም በመኪናዎ ውስጥም ሊሆን ይችላሉ

ሁለተኛ፣ ግልፅ የሚሆነው፣ ምግብ ወይም መጠጥ በሚወስዱበት ጊዜ ነው፡፡ በተለይም ምግብ ሊበሉ ሲሉ ነው፡፡ ጥያቄው ደግሞ የት ነው የሚበሉት ነው፡፡ በሥራ ቦታ ከሆነ የት ክፍል?

ሶሰተኛ፤ ብዙ ሰዎች ወደ መፀዳጃ ክፍሎች ሲገቡ፣ ብዙ ጊዜ የሚያደርጉት ነገር፣ ከአጅ መታጠብ ጋር አፋቸውን ፊታውን መጥረግ አክታ ወይም ምራቅ መትፋትን ይጨምራል፡፡ በዚህኛውም ላይ፣ ጥያቄው፣ መፃዳጃ ቤቱ የት ነው የሚለው ነው፡፡

ከዚህ ቀደም፣ በዚህ በጎሽ ገፅ እንደተገለፀው የሳርስ ኮሮና ቫይረስ-2፣ በአየርና በዕቃዎች ላይ ምን ያህል ጊዜ ይቆያል ለሚለው ጥያቄ፣ አጥኝዎች ያካፈሉን ነገር አለ፡፡ ከነሱ አንደኛው፣ ቫይረሱ በተዘጋ ክፍል ወይም አየር እንደልብ በማይዛወርበት ክፍሎች፣ ቫይረሱ ለሶስት ሰአታት ያህል ተንሳፎ ሊቆይ እንደሚቸል ነው፡፡

ከዚህ ጋር ተያይዞ፣ በየጊዜው የሚተገበር አዲስ ያልሆነ ነገር፣ በህክምና ተቋሞች ውስጥ፣ እንደዚህ አይነት ተላላፊ በሽታዎች ያላባቸው ወይም የሚጠረጠሩ ሰዎች የሚቆዩበት ክፍል፣ በአንግሊዝኛው Isolation room ተብለው የሚጠሩ፣ በክፍሉ የሚገኘው አየር በዛው በክፍሉ ብቻ እየተዛወረ እንዳይቆይ፣ አየሩን ወደ ውድ መሳብ የሚችሉ መሳሪያዎች የተጠመዱበት ክፍል ነው፡፡ አሁን አንደ የዚህ አይነት ነገር የሌለው ክፍል፣ ደንገት አፍና አፍንጫውን ባልሸፈነ ህሙም ሳልና ንጥሻ ተጋለጠ ቢባል፣ ክፍሉን ለሌላ በሽተኛ ከመጠቀም በፈት፣ ክፍሉ እንደ አየሩ ዝውውር፣ ለአንድ ሰአት ግፋ ሲልም ለሶሰት ወይም አራት ሰአታት ተዘግቶ ይቆያል፣ ለማፅዳት የሚገቡ ሠራተኞች አንኳን ሙሉ መከላከያ ልብስ አድርገው ነው የሚገቡት፡፡ እንግዲህ ወደ ሆስፒታል የዘለቃችሁ ሰዎች፣ የምርመራ ክፍሎችን ስፋት ማስታወስ ትችላላችሁ፡፡ ይህ የሚሆነው፣ ከጥዋቱም ቢሆን በአየር ላይ ተንሳፎ የሚቆይ ቫይረስ መኖሩ ስለሚታወቅ ነው፡፡

ወደ ማስክ ማውለቂያ ቦታዎች ስንመለስ፣ ሥንሠራ ውለን ግን ለምሳ ሰአት ማስኩን ስናወልቅ፣ በተለይ በሥራ ቦታዎች፣ ጠበብ ያሉ የምግብ ቦታዎችን ከሌሎች የሥራ ባልደሮቦች ጋር በመጋራት ነው፡፡ እዚህ ላይ፣ ሰሜት አልባ የሆነ በቫይረሱ የተያዘ ሠራተኛ ቢኖር፣ መጋለጥ ይመጣል፡፡ የቻይና ሆስፒታሎች ይህንን የተገነዘቡት ቀድም ብለው ሰለነበር፣ የጤና ባለሙያ ብቻውን በአንድ ጠረጴዛ እንዲበላ እንጂ ከባልደረባ ጋር እንዳይቀመጥ ይከልክላሉ የሚል መረጃ አይቻለሁ፡፡ ለዚህ ነው፣ ከዚህ ቀደም ምክር ስሰጥ፣ ከቻላችሁ ከነማስካችሁ ወጣ በሉና፣ መኪና ያላችሁ በመኪናችህ ውስጥ ብቻችሁን፣ አለዚያመ ከሌች ሰዎች ራቅ ባለ ሰፋ ያለ ቦታ መመገብ ይመረጣል፡፡

ወደ መፀዳጃ ቤት እንመለስ፣ በአብዛኛው በአንድ ህንፃ ወስጥ ጠበብ ያሉ ክፍሎች መፀዳጃ ቤቶች ናቸው፡፡ ፅሁፌን ሳልጨረስ፣ ነገሩን የደመደማችሁ እንደምትኖሩ ይገባኛል፡፡ መፀዳጃ ቤቶች ደግሞ ሁሉም ሰው ነው የሚገለገልባቸው፡፡ በነዚህ ክፍል ጉሮሮውን የሚያጠራ የሚያስነጥስ ሰውም ይኖራል፡፡ የተያዘም ያልተያዘም፡፡ ወደኋላ መለስ ብላችሁ ካያችሁ፣ ቫይረሱ በአየር ላይ ምን ያህል ሰአት ሊቆይ እንደሚችል፣ በህክምናው አለም ተብክሏል የተባለን ክፍል መልሶ ከመጠቀም በፊት የሚወሰደውን ርምጃ ካስተዋላችሁ፣ መፀዳጃ ቤቶች አደገኛ ሰልፍ ውስጥ ይገባሉ፡፡ በጋራ የምንጠቅምባቸውን መፀዳጃ ቤቶች ማለቴ ነው፡፡

ሰለዚህ፣ በነዚህ ቦታዎች፣ ማስክዎን ከማውለቅ ይቆጠቡ፡፡ ሌላው እዚህ ላይ መጨመር የምፈልገው፣ የማስኩ የፊት ለፊት በኩል፣ የተጋለጠ በመሆኑ፣ በእጅዎ ከመነካካት ይቆጠቡ፣ ሲያወልቁም በጥንቃቄ መሆን አለበት፡፡ዋናው ምክር ደግሞ፣ ሁላችንም ቢሆን ቫይረሱ ኖረንም አልኖረንም የምናደርገው ጥንቃቄ ቫይረሱ እንዳለበት እንዲሆን ነው፡፡ አንድ ላይ ተጋግዘን መስራት መቻልና አለመቻላችን የሚፈትን ነገር ነው የመጣብን፡፡

መልካም ንባብ

አካፍሉ

ጥብቅ ማሳሰቢያ

መንግሥት፣ ዛንታክ የሚባል መድሐኒት ከደጃፌ አይብቀል እያለ ነው!

ከዚህ ቀደም፣ ራኒቲዲን ስለተባለ መድሐኒት፣ ከካንሰር ኬሚካሎች ጋር መነካካት በተመለከት በጎሽ ድረ ገፅ በማቅረብ ህብረተሰቡ ጥንቃቄ እንዲያደርግ መክረናል፡፡ ይህ ራኒቲዲን የተባለው መድሐኒት ለጨጓራ ህመም የሚሠጥ ነው፡፡ የተለያዩ አምራቾች ሰለሚያወጡት በተለያየ ስም ይጠራል፡፡ ከዚህ በፊት የተወሰኑ ምርቶች ላይ ነበር ያተኮረው፡፡ አሁን ግን፣ በዚህ በግርግር መሀል፣ የአሜሪካው የምግብና የመድሐኒት አስተዳደር፣ በቅርቡ ባወጣው ትዛዝ፣ ሁሉም የዚህ መድሐኒት ዘሮች ለህዝብ አገልግሎት እንዳይቀርቡ፣ ከመደርደሪያ እንዲነሱ ይገልፃል፡፡

ያ ማለት ደግሞ የዚህ መድሐኒት ዘር በጠቅላላ አግልገሎት ላይ እንዳይውል ነው፡፡ አንደ አስተዳደሩ አገላለጥ፣ የህ መድሐኒት የተነካካ በመሆኑ፣ በመደርደሪያ ላይ ሲሰነበትም፣ ምን ችግር እንደሚያስከትል ስለማይታወቅ፣ ጥንቃቄውን የመረጡ ይመስላል፡

አንባቢ ደግሞ፣ መንግሥት ጨክኖ አንድን ምርት አይኑን እንዳላየው ካለ፣ ችግር አለ ማለት ነው፡፡ ሰለዚህ፣ ካሁን በኋላ ከፋርማሲ የማታገኙት ቢሆንም፣ በየቤታችሁ ያለ ካለ ማስወገድ አስፈላጊ ነው፡፡ ላልሰማ አሰሙ፡፡ ይህ መድሐኒት በሌላ ስሙ ዛንታክ ይባላል፡፡ 


ከካንሰር ኬሚካሎች የተነካካው መድሐኒት፣ ዛንታክ Zantac ይባላል ዋናው ኮምፓውንዱ ራኒቲዲን Ranitidine ነው፡፡